Towarzystwo Naukowe Pruthenia

Anto­ine MEILLET
Wstęp do języ­ko­znaw­stwa indo­eu­ro­pej­skiego
War­szawa: PWN
(pliki pdf — każdy po ok. 30 Mb)

część 1
część 2
część 3
część 4
część 5
część 6
część 7
część 8
część 9

1 grud­nia 2005 r. (czwar­tek), godz. 11.00
Justyna Pru­si­now­ska “Od Romowe do świę­tej góry.
Wędrówki pru­skiej świą­tyni w lite­ra­tu­rach bał­tyc­kich“
Ośro­dek Badań Nauko­wych im. W. Kętrzyń­skiego w Olsz­ty­nie
ul. Par­ty­zan­tów 87

Dr Justyna Pru­si­now­ska (ur. w 1977 r. w Pozna­niu) jest absol­wentką litu­ani­styki tam­tej­szego Uni­wer­sy­tetu im. Adama Mic­kie­wi­cza. Już praca magi­ster­ska przed­sta­wiona w Kate­drze Skan­dy­na­wi­styki i Bał­to­lo­gii pod tytu­łem Bogo­wie daw­nych Litwi­nów w „Wito­lo­rau­dzie” Józefa Igna­cego Kra­szew­skiego okre­śliła zain­te­re­so­wa­nia Pani Dok­tor sku­pia­jące się na zagad­nie­niach reli­gii i mito­lo­gii Bał­tów. Pro­ble­ma­tyka ta zna­la­zła swoje odzwier­cie­dle­nie rów­nież w tema­cie roz­prawy dok­tor­skiej Wokół Romowe. Obraz pogań­skiej świą­tyni pru­skiej w dzie­więt­na­sto­wiecz­nym piśmien­nic­twie Łotwy, Litwy, Pol­ski i Niem­ców bał­tyc­kich, obro­nio­nej przez Panią Justynę Pru­si­now­ską w roku 2005 w Insty­tu­cie Języ­ko­znaw­stwa na Uni­wer­sy­te­cie im. Adama Mic­kie­wi­cza w Pozna­niu.
Dr Justyna Pru­si­now­ska jest adiunk­tem w Zakła­dzie Bał­to­lo­gii Insty­tutu Języ­ko­znaw­stwa Uni­wer­sy­tetu im. Adama Mic­kie­wi­cza w Pozna­niu. Jest autorką arty­ku­łów poświę­co­nych mito­lo­gii i reli­gii Bał­tów oraz zagad­nie­niom polsko-​​litewsko-​​łotewskich związ­ków lite­rac­kich, uczest­ni­czy w sze­regu kon­fe­ren­cji nauko­wych poświę­co­nych pro­ble­ma­tyce bał­tyj­skiej oraz eks­pe­dy­cjach nauko­wych, mię­dzy innymi w 2005 roku była orga­ni­za­to­rem inter­dy­scy­pli­nar­nej eks­pe­dy­cji nauko­wej Na skrzy­żo­wa­niu kul­tur Zachod­nich Bał­tów i ich sąsia­dów — na zie­mie daw­nych Pru­sów znaj­du­jące się obec­nie w gra­ni­cach Pol­ski. Człon­ko­wie eks­pe­dy­cji gościli w Towa­rzy­stwie „Pru­the­nia”.
Pracę badaw­czą bal­to­loga Justyna Pru­si­now­ska łączy z arche­olo­giczną pasją, od 1997 roku sys­te­ma­tycz­nie uczest­ni­czy w bada­niach wyko­pa­li­sko­wych na tere­nie Pol­ski w cha­rak­te­rze dokumentalisty.

WARSZTATY CERAMIKI ZACHODNIOBAŁTYJSKIEJ W WĘGORZEWIE
17–20 XI 2006

WARSZTATY CERAMIKI ZACHODNIOBAŁTYJSKIEJ W WĘGORZEWIE
11–17 VII 2005

W lipcu czworo człon­ków Pru­the­nii udało się na zapro­sze­nie kie­row­nika pra­cowni cera­micz­nej przy muzeum węgo­rzew­skim, Pawła Szy­mań­skiego, na pierw­sze Warsz­taty cera­miki zachod­nio­bał­tyj­skiej. Tymi śmiał­kami byli:
Ali­cja Dobro­siel­ska,
Joanna Grze­lak,
Tomasz Bia­ło­brzew­ski
Paweł Łuszyń­ski
pies Divan.
Po przy­jeź­dzie zosta­li­śmy roz­lo­ko­wani na pod­da­szu pra­cowni, gdzie cze­kały na nas cie­plut­kie mate­race.
Głów­nym celem tych warsz­ta­tów było wstępne zapo­zna­nie się z tech­no­lo­gią pro­duk­cji cera­miki w kul­tu­rze kur­ha­nów zachod­nio­bał­tyj­skich (dalej KKZB). Pierw­szym eta­pem było uzy­ska­nie kru­szywa schu­dza­ją­cego o odpo­wied­niej frak­cji. Kru­szywo uzy­skano ze zwie­trza­łego gra­nitu dwoma meto­dami:
1) roz­drob­nie­nie w kamie­niu z przy­go­to­wa­nymi do tego wgłę­bie­niami,
2) roz­drob­nie­nie na żarnach obro­to­wych ręcz­nych.
Po roz­drob­nie­niu uzy­skane kru­szywo nale­żało odpy­lić (bar­dzo ważne, gdyż pył ten w masie garn­car­skiej powo­duje pęka­nie i zmniej­sza wytrzy­ma­łość gliny). Odpy­la­nie kru­szywa schu­dza­ją­cego prze­prow­dzono przez prze­sie­wa­nie go w ręku na wie­trze oraz przez wypłu­ki­wa­nie. Następ­nie wybrano ręcz­nie z kru­szywa naj­więk­sze ziarna, zakła­da­jąc że nie wiemy, czy pre­hi­sto­ryczni wytwórcy mogli korzy­stać do tego celu ze spe­cjal­nie skon­stru­owa­nych sit. Tak przy­go­to­wane kru­szywo mie­szano z gliną w pro­por­cji 1:6.

Cha­rak­te­ry­stycz­nym ele­men­tem cera­miki zachod­nio­bał­tyj­skiej jest kuli­sto­den­ność naczyń, wyko­na­nie kuli­stego dna naczy­nia przy­spa­rza też naj­wię­cej pro­ble­mów. Do jego wyko­na­nia wyko­rzy­stano w tym przy­padku formy gip­sowe. Z jed­nego kawałka gliny for­mo­wa­li­śmy dno. Następ­nie z wałecz­ków o takiej samej gru­bo­ści i odpo­wied­niej dłu­go­ści for­mo­wa­li­śmy ścianki naczy­nia. Zacie­ramy prze­rwy mię­dzy nimi i nakła­damy je na sie­bie aż do uzy­ska­nia zało­żo­nej wyso­ko­ści i kształtu naczy­nia. Naj­le­piej wałeczki wycho­dziły Tom­kowi. Teraz wszyst­kie ścianki i spód naczy­nia należy wyrów­nać i wygła­dzić by naczy­nie było przy­jemne w dotyku. Do wyrów­ny­wa­nia może przy­dać się wszystko co mamy pod ręką, nawet drew­niana łopatka czy linijka nie mówiąc o przy­bo­rach kuchen­nych. Tu naj­więk­szy talent ujaw­niła Joanna, która po mistrzow­sku wyrów­ny­wała i wygła­dzała naczy­nia.
Po ufor­mo­wa­niu kształtu naczy­nia przy­szedł czas na zdo­bie­nie. Z racji mego zbyt­niego pośpie­chu w wyko­na­niu naczy­nia (było naj­mniej­sze ze wszyst­kich) i ozdo­bie­niu go, zosta­łem zaprzę­gnięty do wyko­na­nia wzo­rów rów­nież na innych naczy­niach. I tak mam już etat w Pru­the­nii przy zdo­bie­niu cera­miki. Do tego można użyć nawet ołówka.
Przed wypa­le­niem w piecu cera­mikę można jesz­cze wypo­le­ro­wać przy pomocy spe­cjal­nych gła­dzi­ków.
Nie­stety z racji krót­kiego pobytu i koniecz­no­ści susze­nia wyle­pio­nych naczyń, nie­moż­liwe było pod­czas naszego pobytu ich wypa­le­nie, co jest ostat­nim eta­pem w pro­ce­sie pro­duk­cji cera­miki. Zosta­nie to zro­bione pod­czas następ­nego spo­tka­nia wspól­nej pra­cowni cera­miki historycznej.

Lepie­nie z gliny jest bar­dzo wcią­ga­ją­cym zaję­ciem. Wsta­wa­li­śmy rano i wyko­ny­wa­li­śmy naszą pracę do wie­czora, zapo­mi­na­jąc cza­sem o prze­rwie na obiad. Wszyst­kimi naszymi poczy­na­niami kie­ro­wał Paweł Szy­mań­ski, który słu­żył nam radą i pomocą.
Warsz­taty cera­miki zachod­nio­bał­tyj­skiej zapo­cząt­ko­wały funk­cjo­no­wa­nie wspól­nego przed­się­wzię­cia Muzeum Kul­tury Ludo­wej w Węgo­rze­wie i Towa­rzy­stwa Pru­the­nia. te sta­no­wią zalą­żek więk­szego pro­jektu nasta­wio­nego na odtwa­rza­nie histo­rycz­nej cera­miki oraz warun­ków w jakich ją wytwarzano.

Paweł Łuszyń­ski

Oferta dla szkół — Warsz­taty cera­miki pra­dzie­jo­wej i wczesnośredniowiecznej

Sza­nowni Państwo,

naj­star­sze dzieje naszego regionu – będą­cego we wcze­snym średnio­wie­czu domeną ple­mion pru­skich budzą coraz więk­sze zain­te­re­so­wa­nie w sze­ro­kich krę­gach. Zain­te­re­so­wa­nie pro­wa­dzo­nymi przez nasze Towa­rzy­stwo pre­zen­ta­cjami doty­czą­cymi histo­rii i kul­tury Pru­sów prze­kra­czało nawet nasze moż­li­wo­ści wyjaz­dów do szkół. Na bazie zebra­nych tam doświad­czeń, przy­go­to­wa­li­śmy na rok 2006 nową pro­po­zy­cję – Warsz­taty Cera­miki Pra­dzie­jo­wej i Wcze­sno­śre­dnio­wiecz­nej. Stało się to moż­liwe, ponie­waż od lata 2005 działa z powo­dze­niem w sto­wa­rzy­sze­niu Pru­the­nia sek­cja cera­miki pra­dzie­jo­wej. Jej człon­ko­wie pod kie­run­kiem Pawła Szy­mań­skiego z pra­cowni cera­miki Muzeum Kul­tury Ludo­wej w Węgo­rze­wie pro­wa­dzą prace nad rekon­struk­cją tech­no­lo­gii i form cera­miki kul­tury kur­ha­nów zachodniobałtyjskich.

Wła­śnie wyle­pia­niu form cera­miki cha­rak­te­ry­stycz­nej dla nosi­cieli tej kul­tury, uwa­ża­nej powszech­nie za pro­to­pla­stów wcze­sno­śre­dnio­wiecz­nych Pru­sów poświę­cone są warsz­taty, które mamy przy­jem­ność Pań­stwu zaproponować.

Warsz­taty cera­miki pra­dzie­jo­wej są adre­so­wane do dzieci szkół pod­sta­wo­wych i gim­na­zjal­nych. Może w nich uczest­ni­czyć około 12 dzieci podzie­lo­nych na paro­oso­bowe grupy, któ­rymi opie­kuje się instruk­tor. Warsz­taty trwają około 4 godzin, obej­mują pre­zen­ta­cję mul­ti­me­dialną na temat tech­no­lo­gii pro­duk­cji i form naczyń gli­nia­nych w kul­tu­rze kur­ha­nów zachod­nio­bał­tyj­skich, naukę przy­go­to­wa­nia gliny i kru­szywa do wyle­pia­nia, oraz część prak­tyczną, w któ­rej dzieci pod opieką instruk­to­rów przy­go­to­wują samo­dziel­nie małe naczy­nia (kubki, czarki) według wzo­rów historycznych.

Zama­wia­jący warsz­taty musi zapew­nić odpo­wied­nie pomiesz­cze­nie, ekran do pre­zen­ta­cji slaj­dów oraz moż­li­wość usta­wie­nia kom­pu­tera i rzut­nika mul­ti­me­dial­nego. Dzieci pod­czas pracy sie­dzieć będą na kocach, które albo same muszą przy­nieść, lub które zapewni szkoła. Samo wyle­pia­nie wyko­nuje się na pod­kład­kach, które przy­wożą ze sobą instruk­to­rzy. Glinę i pozo­stałe mate­riały zapew­nia rów­nież Towa­rzy­stwo Pruthenia.

Koszt warsz­ta­tów to około 350 zł w zależ­no­ści od odle­gło­ści szkoły od Olsztyna.

Wyle­pione przez dzieci naczy­nia pozo­stają w szkole, lub dzieci zabie­rają je do domu. Decy­duje o tym orga­ni­za­tor warsz­ta­tów. Naczy­nia lepione przez instruk­to­rów pod­czas warsz­ta­tów pozo­stają w szkole. Ze względu na wymogi tech­no­lo­giczne (potrzeba przy­naj­mniej parę dni, żeby naczy­nia wyschły) warsz­taty nie obej­mują wypału cera­miki. Instruk­to­rzy zosta­wią w szkole instruk­cję jak taki wypał cera­miki prze­pro­wa­dzić samo­dziel­nie w ognisku.

Kon­takt:
dr Bog­dan Radzicki
tel. kom. 601 477 690
e-​​mail: brad@​uwm.​edu.​pl

Dzieje i kul­tura ziem pruskich.

Warsz­taty z histo­rii i kul­tury regio­nal­nej dla nauczy­cieli i pra­cow­ni­ków kultury.

Idea

Obo­wią­zek reali­za­cji ścieżki regio­nal­nej nakłada na dyrek­cję szkoły i nauczy­cieli spory wysi­łek merytoryczno-​​organizacyjny. Co prawda na rynku księ­gar­skim uka­zuje się coraz wię­cej pozy­cji nauko­wych i popu­lar­no­nau­ko­wych poświę­co­nych dzie­jom i kul­tu­rze War­mii i Mazur, jed­nak ich prak­tyczne wyko­rzy­sta­nie przez nauczy­cieli jest raczej zni­kome. Z czego to wynika? Po pierw­sze z braku pie­nię­dzy na kupo­wa­nie coraz to nowych publi­ka­cji, po dru­gie z braku czasu na ich grun­towne prze­stu­dio­wa­nie i czasu na reali­za­cję w toku nor­mal­nych, tra­dy­cyj­nych lek­cji, po trze­cie wresz­cie z braku pomy­słów na inte­re­su­jące, barwne, ale zara­zem fachowe pre­zen­to­wa­nie tre­ści regio­nal­nych, a także pomy­słów na emo­cjo­nalne zaan­ga­żo­wa­nie uczniów w zdo­by­wa­nie wie­dzy i umie­jęt­no­ści regio­nal­nych. Wciąż mamy nie­do­syt odpo­wied­nich mate­ria­łów dydak­tycz­nych, a przy­go­to­wa­nie nauczy­cieli do pro­wa­dze­nia takich zajęć stoi na niskim poziomie.

Tema­tyka regio­nalna jest obec­nie bar­dzo istotna rów­nież w dzia­ła­niach kul­tu­ral­nych i oświa­to­wych samo­rzą­dów lokal­nych. Bez zna­jo­mo­ści i rozu­mie­nia wła­snej lokal­nej prze­szło­ści nie­moż­liwe jest dzia­ła­nie na jej korzyść także współcześnie.

W związku z tym Sto­wa­rzy­sze­nie Miło­śni­ków Histo­rii i Kul­tury Pru­sów „Pru­the­nia” wycho­dzi z ini­cja­tywą prze­pro­wa­dze­nia dwu­dnio­wych warsz­ta­tów dla nauczy­cieli i pra­cow­ni­ków kul­tu­ral­nych spo­łecz­no­ści lokal­nych na tere­nie daw­nych ziem pru­skich obej­mu­ją­cych współ­cze­sny obszar War­mii i Mazur.

Każdy z warsz­ta­tów doty­czy jed­nej z czte­rech grup tema­tycz­nych:
1) Pru­so­wie i ich kul­tura;
2) Pań­stwo Krzy­żac­kie nad Bał­ty­kiem;
3) Prusy Ksią­żęce i Refor­ma­cja nad Bał­ty­kiem.
4) Kró­le­stwo Pru­skie – jego kul­tura i dzieje.

Cele Warsztatów

Każdy z uczest­ni­ków Warsz­tatu uzy­ska kom­pe­ten­cje w zakre­sie:
• wie­dzy histo­rycz­nej doty­czą­cej danego okresu;
• wie­dzy etno­gra­ficz­nej (etno­hi­sto­rii obszaru Prus);
• zna­jo­mo­ści geo­gra­fii histo­rycz­nej ze szcze­gól­nym naci­skiem na pamiątki histo­ryczne naj­bliż­szej okolicy.

Warsz­taty obej­mują rów­nież pro­po­zy­cje dydak­tyczne:
• kon­spekty lek­cji, ćwiczeń,
• pomoce naukowe;
• lite­ra­turę przedmiotu.

Ist­nieje moż­li­wość umó­wie­nia się na cykl warsz­ta­tów obej­mu­ją­cych wszyst­kie zapro­po­no­wane zagadnienia.

Zało­że­nia organizacyjne

1. Lokalny Orga­ni­za­tor Warsz­ta­tów zapew­nia: miej­sce (sala semi­na­ryjna z ekra­nem i moż­li­wo­ścią pod­łą­cze­nia kom­pu­tera), noc­leg i wyży­wie­nie dla uczest­ni­ków i wykła­dow­ców, jeżeli są konieczne, środki trans­portu na wycieczkę tere­nową (usta­lana zawsze z Orga­ni­za­to­rem Lokal­nym dla kon­kret­nego obszaru).
2. Grupa Warsz­ta­towa nie powinna prze­kra­czać 15 osób.
3. Warsz­taty trwają 2 dni; obej­mują:
• wykłady;
• ćwicze­nia warsz­ta­towe;
• zaję­cia tere­nowe (wycieczka, pie­sza, rowe­rowa lub samo­cho­dowa);
• pre­zen­ta­cje mul­ti­me­dialne lub warsz­taty manu­alne;
4. Szcze­gó­łowy plan warsz­ta­tów jest usta­lany dla poszcze­gól­nych tema­tów w zależ­no­ści od ich spe­cy­fiki, potrzeb i ocze­ki­wań orga­ni­za­tora oraz warun­ków lokal­nych. Plan warsz­tatu zosta­nie przed­sta­wiony Orga­ni­za­to­rowi Lokal­nemu do wglądu. Obej­muje on: wykaz wykła­dów i wykła­dow­ców, szcze­góły doty­czące zajęć prak­tycz­nych i tere­no­wych.
5. Uczest­nicy warsz­tatu otrzy­mują kom­plet mate­ria­łów i pomocy dydak­tycz­nych obej­mu­ją­cych pro­ble­ma­tykę warsz­ta­tów (mate­riały dru­ko­wane, CD, mapy, inne pomoce).
6. Uczest­ni­ków z danego terenu zapra­sza i powia­da­mia Organizator.

Kontakt/​ Koor­dy­na­tor pro­jektu
dr Iza­bela Lewan­dow­ska
tel. kom. 607–437-897
e-​​mail: izabelalew6​@​wp.​pl

Załącz­nik nr 2
Lite­ra­tura przedmiotowa

Mono­gra­fie i prace zbiorowe:

Anto­nie­wicz J., Bał­to­wie Zachodni w V w. p.n.e., oprac. J. Tysz­kie­wicz, Olsztyn-​​Białystok 1979.
Arche­olo­gia Bał­tyj­ska. Mate­riały z kon­fe­ren­cji Olsz­tyn, 24–25 kwiet­nia 1988 roku, Olsz­tyn 1991.
Arche­olo­gia i pra­hi­sto­ria pol­ska w ostat­nim pół­wie­czu, red. M. Kobu­sie­wicz i S. Kur­na­tow­ski, Poznań 2000, s. 199–206.
Bia­łuń­ski G., Kolo­ni­za­cja „Wiel­kiej Pusz­czy” (do 1568 roku): sta­ro­stwa piskie, ełc­kie, stra­duń­skie, zelkow­skie i węgo­bor­skie (węgo­rzew­skie), Olsz­tyn 2002.
Bia­łuń­ski G., Osad­nic­two regionu Wiel­kich Jezior Mazur­skich od XIV do początku XVIII wieku — sta­ro­stwo lec­kie (giżyc­kie) i ryń­skie, Olsz­tyn 1996.
Bia­łuń­ski G., Pro­blem Galin­dii w źródłach i histo­rio­gra­fii, w: Stu­dia z dzie­jów ple­mion pru­skich i jaćwie­skich, Olsz­tyn 1999.
Bia­łuń­ski G., Prze­miany społeczno-​​ludnościowe południowo-​​wschodnich obsza­rów Prus Krzy­żac­kich i Ksią­żę­cych (do 1568 roku), Olsz­tyn 2001.
Bia­łuń­ski G., Ród Prusa Kleca ze szcze­gól­nym uwzględ­nie­niem rodziny von Pleilsdorfów-​​Pilewskich, Mal­bork 2006.
Bia­łuń­ski G., Stu­dia z dzie­jów ple­mion pru­skich i jaćwie­skich, Olsz­tyn 1999.
Biskup M., Labuda G., Dzieje Zakonu Krzy­żac­kiego w Pru­sach. Gospo­darka – spo­łe­czeń­stwo – pań­stwo – ide­olo­gia, Gdańsk 1986.
Cera­mika zachod­nio­bał­tyj­ska od wcze­snej epoki żelaza do początku ery nowo­żyt­nej, Bia­ły­stok 1998.
Gła­dysz M., Zapo­mniani Krzy­żowcy. Pol­ska wobec ruchu kru­cja­to­wego w XII-​​XIII wieku, War­szawa 2002.
Gór­ski K., Pań­stwo krzy­żac­kie w Pru­sach, Gdańsk-​​Bydgoszcz 1946.
Gór­ski K., Zakon krzy­żacki a powsta­nie pań­stwa pru­skiego, Wro­cław 1977.
Hof­f­mann M. J., Źródła do kul­tury i osad­nic­twa południowo-​​wschodniej strefy nad­bał­tyc­kiej w I tysiąc­le­ciu p.n.e., Olsz­tyn 1999.
Jan­kuhn H., Wpro­wa­dze­nie do arche­olo­gii osad­nic­twa, War­szawa 1983.
Jaż­dżew­ski K., Pra­dzieje Europy Środ­ko­wej, Wro­cław 1981.
Kon­dracki J., Geo­gra­fia fizyczna Pol­ski, War­szawa 1988.
Kon­dracki J., Pol­ska Północno-​​Wschodnia, War­szawa 1972.
Kosman M., Drogi zaniku pogań­stwa u Bał­tów, Wro­cław 1976.
Kosman M., Zmierzch Per­kuna, czyli ostatni poga­nie nad Bał­ty­kiem, War­szawa 1981.
Kowal­czyk E., Dzieje gra­nicy mazowiecko-​​krzyżackiej (mię­dzy Drwęcą a Pisą), War­szawa 2003.
Kul­tura pomor­ska i kul­tura gro­bów klo­szo­wych. Razem czy osobno?, War­szawa 1995.
Labuda G., Święty Woj­ciech. Biskup – męczen­nik, patron Pol­ski, Czech i Węgier, Wro­cław 2000.
Łowmiań­ski H., Prusy – Litwa – Krzy­żacy, War­szawa 1989.
Nalepa J., Jaćwię­go­wie – nazwa i loka­li­za­cja, Bia­ły­stok 1964.
Nowa­kow­ski W., Od Galin­dai do Galin­di­tae. Z badań nad pra­dzie­jami bał­tyj­skiego ludu z Poje­zie­rza Mazur­skiego, War­szawa 1995.
Oku­licz J., Pra­dzieje ziem pru­skich od póź­nego pale­olitu do VII w. n.e., Wro­cław 1973.
Oku­licz Ł., Kul­tura kur­ha­nów zachod­nio­bał­tyj­skich we wcze­snej epoce żelaza, Wrocław-​​Warszawa-​​Kraków 1970.
Okulicz-​​Kozaryn Ł., Dzieje Pru­sów, Wro­cław 1996.
Okulicz-​​Kozaryn Ł., Życie codzienne Pru­sów i Jaćwię­gów w wie­kach śred­nich (IX-​​XIII w.), War­szawa 1983.
Ostoja-​​Zagórski J., Prze­miany osad­ni­cze, demo­gra­ficzne i gospo­dar­cze w okre­sie halsz­tac­kim na Pomo­rzu, Wro­cław 1982.
Piwar­ski K., Dzieje Prus Wschod­nich w cza­sach nowo­żyt­nych, Gdańsk-​​Bydgoszcz 1946.
Pol­la­kówna M., Osad­nic­two War­mii w okre­sie krzy­żac­kim, Poznań 1953.
Pra­hi­sto­ria ziem pol­skich, T. 2: Neo­lit, red. W. Hen­sel, Wro­cław 1979.
Pra­hi­sto­ria ziem pol­skich, T. 3: Wcze­sna epoka brązu, red. W. Hen­sel, Wro­cław 1978.
Pra­hi­sto­ria ziem pol­skich, T. 4: Od środ­ko­wej epoki brązu do środ­ko­wego okresu lateń­skiego, red. W. Hen­sel, Wro­cław 1979.
Pra­hi­sto­ria ziem pol­skich, T. 5: Późny okres lateń­ski i okres rzym­ski, red. W. Hen­sel, Wro­cław 1981.
Pro­blemy kul­tury pomor­skiej, red. T. Mali­now­ski, Kosza­lin 1979.
Prze­woźna K., Struk­tura i roz­wój zasie­dle­nia południowo-​​wschodniej strefy nad­bał­tyc­kiej u schyłku sta­ro­żyt­no­ści, Warszawa-​​Poznań 1974.
Star­naw­ska M., Mię­dzy Jero­zo­limą a Łuko­wem. Zakony krzy­żowe na zie­miach pol­skich w średnio­wie­czu, War­szawa 1999.
Sta­siak J., Bada­nia nad sta­ro­żyt­nym kra­jo­bra­zem Poje­zie­rza Suwal­skiego w rejo­nie Szwaj­ca­rii, Bia­ły­stok 1965.
Sta­siak J., Holo­cen Pol­ski północno-​​wschodniej, War­szawa 1971.
Szkice pra­hi­sto­ryczne. Źródła-​​Metody-​​Interpretacje, Toruń 1999.
Węgrzy­no­wicz T., Szczątki zwie­rzęce jako wyraz wie­rzeń w cza­sach cia­ło­pa­le­nia zwłok, War­szawa 1982.
Wiliń­ski K., Walki polsko-​​pruskie w X-​​XIII w., Łódź 1984.
Woź­niak Z., Osad­nic­two cel­tyc­kie w Pol­sce, Wrocław-​​Warszawa-​​Kraków 1970.
Woź­niak Z., Wschod­nie pogra­ni­cze kul­tury lateń­skiej, Wro­cław 1974.
Zie­mie pol­skie we wcze­snej epoce żelaza i ich powią­za­nia z innymi tere­nami, Rze­szów 1992.

Arty­kuły:

Ale­xan­dro­wicz S., Dzia­ła­nia wojenne w XI—XIII wie­kach, w: Z dzie­jów woj­sko­wych ziem północno-​​wschodnich Pol­ski, cz. 1, red. Z. Kosz­tyła, Bia­ły­stok 1986.
Anto­nie­wicz J., Osie­dla obronne okresu wcze­sno­że­la­znego w Pru­sach, „Świa­to­wit” 1964, t. 25.
Anto­nie­wicz J., Zagad­nie­nie genezy pochów­ków cia­ło­pal­nych na War­mii i Mazu­rach, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1964, nr 1.
Anto­nie­wicz J., Zagad­nie­nie wcze­sno­że­la­znych osie­dli obron­nych na wschód od dol­nej Wisły i w dorze­czu Pre­goły, „Wia­do­mo­ści Arche­olo­giczne” 1954, t. 20.
Bia­łuń­ski G., „Norge” — pru­skie czy sło­wiań­skie narzę­dzie orne?, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 2001, nr 1.
Bia­łuń­ski G., Pru­so­wie – lud zagi­niony, w: Życie codzienne na daw­nych zie­miach pru­skich, Olsz­tyn 2001.
Bia­łuń­ski G., Ród Waj­sy­le­wi­ców. Frag­ment z dzie­jów pru­skiej emi­gra­cji, „Pru­the­nia” 2006, t. 2.
Bia­łuń­ski G., Stan badań histo­rycz­nych nad dzie­jami Pru­sów po 1945 roku, „Pru­the­nia” 2006, t. 1.
Dłu­go­kęcki W., Uwagi o gene­zie i roz­woju wcze­sno­śre­dnio­wiecz­nych Prus do począt­ków XIII wieku, „Pru­the­nia” 2006, t. 2.
Dobro­siel­ska A., Elblą­ska rodzina Zamehl – przy­czy­nek do trwa­nia pru­skiej toż­sa­mo­ści, „Pru­the­nia” 2006, t. 2.
Grą­żaw­ski K., Z naj­now­szych badań pogra­ni­cza słowiańsko-​​pruskiego w rejo­nie lubawsko-​​iławskim, „Pru­the­nia” 2006, t. 2.
Hof­f­mann M. J., Czło­wiek a środo­wi­sko na Mazu­rach Wschod­nich w I tys. p.n.e., w: Życie codzienne na daw­nych zie­miach pru­skich. Czło­wiek a środo­wi­sko, Olsz­tyn 1999.
Hof­f­mann M. J., Felix Ernst Peiser — arche­olog i orien­ta­li­sta, „Borus­sia” 1992, z. 5.
Hof­f­mann M. J., Georg Bujack — pre­hi­sto­ryk, medie­wi­sta i nauczy­ciel, „Borus­sia” 1992, z. 3–4.
Hof­f­mann M. J., Her­bert Alfred Wil­helm Jan­kuhn (1905–1990), „Stu­dia Anger­bur­gica“ 1999, t. 4.
Hof­f­mann M. J., Johan­nes Wil­helm Hey­deck — pre­hi­sto­ryk i arty­sta malarz, „Borus­sia” 1993, z. 6.
Hof­f­mann M. J., Osad­nic­two dorze­cza środ­ko­wej Łyny w I tysiąc­le­ciu p.n.e., „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 2000, nr 2.
Hof­f­mann M. J., Otto Tischler — w stu­le­cie śmierci, „Pomo­ra­nia Anti­qua” 1993, t. 15.
Hof­f­mann M. J., Początki sta­bi­li­za­cji osad­nic­twa ziem pru­skich w świe­tle ana­lizy zasie­dle­nia Pół­wy­spu Sam­bij­skiego, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1998, nr 1.
Hof­f­mann M. J., Pogań­skie miej­sca kultu na zie­miach pru­skich, „Maso­via” 1999, t. 2.
Hof­f­mann M. J., The­odor Josef Blell, „Borus­sia” 1993, z. 7.
Hof­f­mann M. J., Zapo­mniane mate­riały archi­walne do histo­rii badań obrządku pogrze­bo­wego w epoce brązu i wcze­snej epoce żelaza na Pół­wy­spie Sam­bij­skim, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1990, nr 1–4.
Hof­f­mann M. J., Zie­mia szczy­cień­ska w pra­dzie­jach i wcze­snym średnio­wie­czu, „Rocz­nik Mazur­ski” 1997, t. 2.
Jaska­nis J., Cmen­ta­rzy­ska kul­tury zachod­nio­bał­tyj­skiej z okresu rzym­skiego. Mate­riały do badań nad obrząd­kiem pogrze­bo­wym, „Mate­riały Sta­ro­żytne i Wcze­sno­śre­dnio­wieczne” 1977, t. 4.
Kar­czew­ska A., Kar­czew­ski M., Gro­dzi­sko „Święta Góra” w Sta­świ­nach w kra­inie Wiel­kich Jezior Mazur­skich. Arche­olo­gia archi­walna i nowa, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” nr 2, 2007.
Kli­mek R., Wały podłużne w Ner­wiku, gmina Purda, woje­wódz­two warmińsko-​​mazurskie, „Pru­the­nia” 2006, t. 1.
Kosman M., Zanik pogań­stwa w Pru­sach, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1976, nr 1.
Lewan­dow­ska I., Pro­ble­ma­tyka Pru­sów w bada­niach Insty­tutu Mazur­skiego w Olsz­ty­nie w pierw­szych latach powo­jen­nych, „Pru­the­nia” 2006, t. 1.
Lewan­dow­ska I., Wkład Jerzego Anto­nie­wi­cza w orga­ni­zo­wa­nie pol­skiej arche­olo­gii i nauki na War­mii i Mazu­rach po II woj­nie świa­to­wej, w: Życie codzienne na daw­nych zie­miach pru­skich, cz. IX: Krze­wie­nie wie­dzy, Olsz­tyn 2005.
Łapo J. M., Budow­nic­two obronne na zie­miach pru­skich w pra­dzie­jach i we wcze­snym średnio­wie­czu, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1998, nr 2.
Łapo J. M., Co wła­ści­wie wiemy o pru­skich babach kamien­nych?, „Pru­the­nia” 2006, t. 2.
Łapo J. M., Gro­dzi­ska gminy Węgo­rzewo, „Stu­dia Anger­bur­gica” 1996, t. 1.
Łapo J. M., O Karlu Sta­die, Gnu­śnej Dziew­czy­nie i nocy świę­to­jań­skiej. W poszu­ki­wa­niu śladów daw­nych Pru­sów, „Maso­via” 2003, t. 6.
Łapo J. M., Ossow­ski W., Wery­fi­ka­cyjne bada­nia osie­dli nawod­nych na Wschod­nich Mazu­rach, prze­pro­wa­dzone jesie­nią 1993 roku i wio­sną 1994 roku, „Świa­to­wit” 2000, t. 2.
Łowmiań­ski H., Pogra­ni­cze słowiańsko-​​jaćwieskie, „Acta Baltico-​​Slavica” 1966, t. 3.
Łowmiań­ski H., Stan badań nad dzie­jami daw­nych Pru­sów, „Komu­ni­kat Działu Infor­ma­cji Nauko­wej Insty­tut Mazur­ski w Olsz­ty­nie” 1947, nr 7–8.
Madela K., Jak Pru­so­wie wytwa­rzali zimno?, „Pru­the­nia” 2006, t. 1.
Maisel W., Prawo karne Pru­sów na tle porów­naw­czym, w: Sło­wia­nie w dzie­jach Europy. Stu­dia histo­ryczne ku uczcze­niu 75 rocz­nicy uro­dzin i 50-​​lecia pracy nauko­wej Pro­fe­sora Hen­ryka Łowmiań­skiego, Poznań 1974.
Man­teuf­fel T., Próba stwo­rze­nia cyster­skiego pań­stwa bisku­piego w Pru­sach, „Zapi­ski Towa­rzy­stwa Nauko­wego” Toruń 1952, nr 18.
Nowa­kow­ski W., Korze­nie Pru­sów. Stan i moż­li­wo­ści badań nad dzie­jami ple­mion bał­tyj­skich w sta­ro­żyt­no­ści i począt­kach średnio­wie­cza, „Pru­the­nia” 2006, t. 1.
Nowa­kow­ski W., Poza­rzycka A., Tere­nowe bada­nia wery­fi­ka­cyjne cmen­ta­rzysk kur­ha­no­wych w powie­cie bra­niew­skim w 1970 r., „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1970, nr 4.
Oku­licz J., Jago­dziń­ski M., Dotych­cza­sowe wyniki zdję­cia arche­olo­gicz­nego woje­wódz­twa elblą­skiego oraz wnio­ski badaw­cze i kon­ser­wa­tor­skie z nich pły­nące, w: Bada­nia arche­olo­giczne w woj. elblą­skim w latach 1980–83, Mal­bork 1987.
Oku­licz J., Szur­piły − zespół śladów osad­nic­twa z cza­sów od III w. p.n.e. do XIII w. n.e., w: Prze­wod­nik LXIV Zjazdu Pol­skiego Towa­rzy­stwa Geo­lo­gicz­nego na Ziemi Suwal­skiej, War­szawa 1993.
Oku­licz Ł., Bał­to­wie we wcze­snej epoce żelaza, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1970, nr 1.
Oku­licz Ł., Cmen­ta­rzy­ska kur­ha­nowe z wcze­snej epoki żelaza w miej­sco­wo­ści Gródki, pow. Dział­dowo i Kęso­cha, pow. Prza­snysz, „Spra­woz­da­nia Arche­olo­giczne” 1963, t. 15.
Oku­licz Ł., Cmen­ta­rzy­sko kur­ha­nowe w miej­sco­wo­ści Gródki, pow. Dział­dowo, „Rocz­nik Olsz­tyń­ski” 1960, t. 3.
Oku­licz Ł., Cmen­ta­rzy­sko kur­ha­nowe w miej­sco­wo­ści Kęso­cha, pow. Prza­snysz, „Świa­to­wit” 1972, t. XXXIII.
Oku­licz Ł., Cmen­ta­rzy­sko kur­ha­nowe z wcze­snej epoki żelaza w miej­sco­wo­ści Łączyno Stare, pow. Prza­snysz, „Mate­riały Sta­ro­żytne i Wcze­sno­śre­dnio­wieczne” 1971, t. I.
Oku­licz Ł., Kształ­to­wa­nie się osad­nic­twa Mazur Wschod­nich i Suwalsz­czy­zny we wcze­snej epoce żelaza, „Rocz­nik Bia­ło­stocki“ 1981, t. 14.
Oku­licz Ł., Kur­han z wcze­snej epoki żelaza w miej­sco­wo­ści Bie­sowo, gm. Bisku­piec, „Rocz­nik Olsz­tyń­ski” 1981, t. 12–13.
Oku­licz Ł., Osad­nic­two strefy wschod­nio­bał­tyj­skiej w I tysiąc­le­ciu przed naszą erą, Wrocław-​​Warszawa-​​Kraków-​​Gdańsk 1976.
Oku­licz Ł., Prace wyko­pa­li­skowe pro­wa­dzone we wsi Gródki, pow. Dział­dowo, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1962, nr 4.
Oku­licz Ł., Spra­woz­da­nie z badań cmen­ta­rzy­ska z wcze­snej epoki żelaza w Rem­bie­li­nie, powiat prza­sny­ski, „Rocz­nik Olsz­tyń­ski” 1975, t. 11.
Oku­licz Ł., Spra­woz­da­nie z badań son­da­żo­wych na gro­dzi­skach w Kra­je­wie Wiel­kim i Tańsku-​​Przedborach, pow. Prza­snysz, „Spra­woz­da­nia Arche­olo­giczne” 1968, t. 19.
Oku­licz Ł., Spra­woz­da­nie z wery­fi­ka­cji sta­no­wisk arche­olo­gicz­nych we wschod­niej czę­ści Mazur w 1971 r., „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1972, nr 1.
Oku­licz Ł., Uwagi o etno­ge­ne­zie zachod­niego odłamu Bał­tów, „Arche­olo­gia Pol­ski” 1969, t. 14.
Oku­licz Ł., Uwagi o pro­ce­sie kształ­to­wa­nia się kul­tury kur­ha­nów zachod­nio­bał­tyj­skich we wcze­snej epoce żelaza, „Arche­olo­gia Pol­ski” 1966, t. 11.
Okulicz-​​Kozaryn Ł., Okulicz-​​Kozaryn J., Wyprawa świę­tego Woj­cie­cha do Prus. Realia arche­olo­giczne i per­spek­tywy badaw­cze, „Bar­ba­ri­cum” 1994, t. 3.
Pal­ma­itis L., Lin­gwi­styczne pod­stawy odtwo­rze­nia języka pru­skiego, „Pru­the­nia” 2006, t. 2.
Powier­ski J. Ksią­żęta pol­scy i Zakon Krzy­żacki a pro­blem bał­tyj­ski w okre­sie od schyłku 1258 do połowy 1260 roku, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1979, nr 4.
Powier­ski J., Naj­daw­niej­sze nazwy etniczne z terenu Prus i nie­któ­rych obsza­rów sąsied­nich, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1965, nr 2.
Powier­ski J., Poli­tyka bał­tyj­ska ksią­żąt pol­skich w poło­wie XIII wieku (Kon­ce­sje Inno­cen­tego IV), „Kwar­tal­nik Histo­ryczny” 1980, nr 2.
Powier­ski J., Pru­so­wie, Mazow­sze i spro­wa­dze­nie Krzy­ża­ków do Pol­ski, t. 1, Mal­bork 2001; t. 2, Mal­bork 2003.
Powier­ski J., Prus­sica. Arty­kuły wybrane z lat 1965–1995, t. 2, Mal­bork 2005.
Powier­ski J., Sprawa Prus i Jaćwieży w poli­tyce Zakonu Krzy­żac­kiego i ksią­żąt pol­skich w okre­sie po ugo­dzie wło­cław­skiej z 4 sierp­nia 1257 roku, „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1979, nr 3.
Powier­ski J., Sto­sunki polsko-​​pruskie do 1230 r. ze szcze­gól­nym uwzględ­nie­niem roli Pomo­rza Gdań­skiego, Toruń 1968.
Powier­ski J., Wybuch II powsta­nia pru­skiego a sto­sunki mię­dzy Zako­nem Krzy­żac­kim i ksią­żę­tami pol­skimi (1260–1261), „Komu­ni­katy Mazursko-​​Warmińskie” 1980, nr 3.
Pozarzycka-​​Urbańska A., Zabytki pocho­dze­nia cel­tyc­kiego na obsza­rach zachod­nio­bał­tyj­skich, „Wia­do­mo­ści Arche­olo­giczne” 1978, t. 43.
Ralska-​​Jasiewiczowa M., Osady denne Jeziora Miko­łaj­skiego na Poje­zie­rzu Mazur­skim w świe­tle badań pale­obo­ta­nicz­nych, „Acta Pale­obo­ta­nica” 1966, vol. VII, nr 2.
Rosen-​​Przeworska J., Zabytki cel­tyc­kie na zie­miach pol­skich, „Świa­to­wit” 1948, t. 19.
Sikor­ski D. A., Uwagi o struk­tu­rze spo­łecz­nej Pru­sów we wcze­snym średnio­wie­czu, „Zapi­ski Histo­ryczne” 2004, z. 4.
Sikor­ski D.A., Galla Ano­nima wia­do­mo­ści o Pru­sach. Próba wery­fi­ka­cji wybra­nych hipo­tez, „Kwar­tal­nik Histo­ryczny” 2003, nr 2.
Świder­ski G., Zmiany przy­na­leż­no­ści państwowo-​​administracyjnej zachod­niej czę­ści Galin­dii w latach 1253–1374, „Maso­via” 2004, t. 7.
Tryk C., Czy Pru­so­wie znali łowy z soko­łami przed przy­by­ciem zakonu krzy­żac­kiego?, „Pru­the­nia” 2006, t. 2.
Waluś A., Cmen­ta­rzy­sko kur­ha­nowe w Piór­ko­wie, woj. elblą­skie w świe­tle prac wyko­pa­li­sko­wych, prze­pro­wa­dzo­nych w latach 1984–1987, „Bar­ba­ri­cum” 1992, t. 2.
Waluś A., Kowa­lew­ska B., Kur­han I i II z cmen­ta­rzy­ska w Stol­nie, gm. Miła­kowo, woj. warmińsko-​​mazurskie, War­szawa 1999.
Waluś A., Kur­han z wcze­snej epoki żelaza w miej­sco­wo­ści Tej­stymy, gmina Bisku­piec, „Rocz­nik Olsz­tyń­ski” 1981, t. 12–13.
Waluś A., Spra­woz­da­nie z badań osie­dla obron­nego w Tar­ław­kach, powiat węgo­rzew­ski, „Rocz­nik Olsz­tyń­ski” 1975, t. 11.
Węgrzy­no­wicz T., Szczątki zwie­rzęce z cmen­ta­rzysk epoki brązu i począt­ków epoki żelaza na zie­miach pol­skich, „Wia­do­mo­ści Arche­olo­giczne” 1973, t. 38.
Wło­dar­ski B., Rywa­li­za­cja o zie­mie pru­skie w poło­wie XIII wieku, „Rocz­niki Towa­rzy­stwa Nauko­wego w Toru­niu” 1956, t. 61, z. 1.
Wyczół­kow­ski M., Nie­znane mate­riały archi­walne do sta­no­wisk arche­olo­gicz­nych w Staw­nicy, gm. Kor­sze (dawne Obe­r­te­ich, Kr. Rasten­burg) z archi­wum im. Woj­cie­cha Kętrzyń­skiego w Kętrzy­nie, „Bar­ba­ri­cum” 1994, t. 3.
Zającz­kow­ski S., Pro­blem Jaćwieży w histo­rio­gra­fii, „Zapi­ski Towa­rzy­stwa Nauko­wego w Toru­niu” 1953, z. 1–4.
Zielińska-​​Melkowska K., Pol­skie wyprawy krzy­żowe do Prus w dru­giej poło­wie XII i pierw­szej poło­wie XIII wieku na tle idei kru­cja­to­wej, w: Rycer­stwo Europy środkowo-​​wschodniej wobec idei kru­cjat, red. W. Peltz, J. Dudek, Zie­lona Góra 2002.
Zielińska-​​Melkowska K., Sto­sunki polsko-​​pruskie w X-​​XIII wieku, w: Europa Środ­kowa i Wschod­nia w poli­tyce Pia­stów, pod red. K. Zielińskiej-​​Melkowskiej, Toruń 1997.
Ziemlińska-​​Odojowa W., Arche­olo­giczne bada­nia ratowniczo-​​weryfikacyjne w Jaro­tach, „Olsz­tyń­ski Biu­le­tyn Kon­ser­wa­tor­ski” 1988, t. 1.