W roku 2007 Towarzystwo „Pruthenia” rozwijało swoją działalność na wielu polach, angażując przy tym sporą grupę swoich członków. Niektóre z inicjatyw badawczych czy popularyzacji dziejów i kultury dawnych Prusów były kontynuowane, ale doszły też do skutku nowe inicjatywy. Działalność Towarzystwa „Pruthenia” należy rozpatrywać na kilku polach:
DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWO-BADAWCZA
1. Jedną ze stałych form działalności naukowo-badawczej Towarzystwa jest
kontynuowane od zeszłego roku Seminarium Prussicorum, kierowane przez prof.
Grzegorza Białuńskiego. W roku bieżącym odbyło się 6 nadzwyczajnych posiedzeń i
3 zwyczajne. Od października 2007 roku zrezygnowano jednak z tego podziału.
Referentami byli zarówno członkowie Pruthenii, jak i młodsi pracownicy naukowi,
związani z seminarium doktoranckim prof. G. Białuńskiego oraz zaproszeni goście,
w tym z zagranicy. Seminaria odbywają się zawsze w Ośrodku Badań Naukowych (ul.
Partyzantów 87, s. 114), o godz. 17, na ogół w ostatni czwartek miesiąca.
Wykaz odbytych posiedzeń w ramach Seminarium Prussicorum w 2007 r.:
25 stycznia 2007 − dr Kazimierz Grążawski (Muzeum w Brodnicy), Z najnowszych
badań nad poszukiwaniem pogranicza słowiańsko-pruskiego w rejonie
lubawsko-iławskim; dr Mirosław Hoffmann (UWM Olsztyn), Bałtowie – starsi
sąsiedzi Słowian, w: Wielka Historia Świata, t. 13, Warszawa 2006; dr Kazimierz
Grążawski (Muzeum w Brodnicy), Prezentacja filmu autorskiego pt. Wyprawy
krucjatowe na Prusy.
22 lutego 2007 − Joanna Grzelak (Olsztyn), Misje chrystianizacyjne do Prus w
świetle historiografii XIX w.
8 marca 2007 − mgr Alicja Dobrosielska (UWM Olsztyn), Formy współpracy Prusów z
zakonem krzyżackim w czasie podboju.
29 marca 2007 − dr Justyna Prusinowska (UAM Poznań), Legenda o Brutenie i
Widewucie; dr hab. Grzegorz Białuński (prof. UWM Olsztyn), Ostatnie publikacje
źródłowe do dziejów ziem pruskich.
12 kwietnia 2007 − mgr Szymon Drej (Olsztyn), Udział w Prusów w kolonizacji
Warmii; dr hab. Grzegorz Białuński (prof. UWM Olsztyn), G. Labuda, Die Prussen
in den Tschechischen und Slowakischen Ländern des frühen Mittelalters, w: Otazky
dejin stredni a vychodny Evropy, Brno 1971.
26 kwietnia 2007 − Patrycja Godlewska (Olsztyn), Pochówki końskie w strefie
zachodniobałtyjskiej w okresie wpływów rzymskich i wędrówek ludów.
24 maja 2007 − dr Arkadiusz Koperkiewicz (Gdańsk), Wczesnośredniowieczne
praktyki pogrzebowe na pograniczu Prus i Słowiańszczyzny Zachodniej; mgr Robert
Klimek (Olsztyn) – Anna Marciniak-Kajzer, Z problematyki badań nowożytnych
kopców w rejonie Mrągowa w świetle wykopalisk w Notyście Wielkim, Acta
Universitatis Lodziensis, Folia Archaeologica nr 23, 2001, s. 137-161; dr hab.
Grzegorz Białuński (prof. UWM Olsztyn) – Wielka Historia Świata, t. 20 oraz G.
Labuda, Studia krytyczne o początkach zakonu krzyżackiego w Prusach i na
Pomorzu. Pisma wybrane, Poznań 2007; mgr Jerzy Marek Łapo, Sprawozdanie z
wykopalisk archeologicznych w Pieczarkach, pow. Węgorzewo (kwiecień 2007).
22 listopada 2007 − dr Wojciech Wróblewski (UW Warszawa), Legenda galindzka.
13 grudnia 2007 − dr Jan Gancewski (UWM Olsztyn), Udział Prusów w gospodarce
folwarków krzyżackich w Prusach; mgr Marek Pacholec (UWM Olsztyn), Rytuał
zadawania śmierci u Prusów.
2. Polsko-niemieckie seminarium oraz objazd naukowy „Archiwa niemieckie jako
zbiór źródeł do poznania przeszłości dawnych ziem pruskich” − objazd odbył się w
dniach 15-21 października 2007 r. na trasie Berlin-Lubeka-Roztock, a jego
koordynatorem naukowym był dr Jan Gancewski. Realizując teoretyczną część
projektu badacze wygłosili 6 referatów, mających charakter otwartych spotkań: dr
H. Hartmman (Geheimen Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz), Das Herzogliche
Briefarchiv und seine Regiestrirung; dr Christian Pletzing, (Academia Baltica),
Academia Baltica; dr J. Suchoples (UWM Olsztyn), Stosunki USA I Finlandii w
latach 1917-1919; dr Jan Gancewski (UWM Olsztyn), Kierunki handlu w późnym
średniowieczu miast hanzeatyckich; dr Mirosław Hoffmann (UWM Olsztyn),
Nacjonalizm w archeologii Prus Wschodnich; dr Bogdan Radzicki (UWM Olsztyn),
Towarzystwo Pruthenia.
W czasie pobytu w Berlinie uczestnicy zapoznali się z historią, zasobem Geheimes
Staatarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlin-Dahlem, gromadzącego m. in.
zbiory dawnego Prussia Museum w Köningsberg. Studenci korzystali z archiwaliów
nie tylko w pracowni naukowej, ale mieli możliwość zapoznania się z warunkami
ich przechowywania, rozmieszczenia w archiwalnych magazynach. Ogrom zasobu
archiwaliów zgromadzonych w Archiwum Berlin-Dahlem (prawie 7 km akt) zrobił na
uczestnikach wielkie wrażenie. Podobny charakter miał pobyt grupy w
Staatsbibliothek w Berlinie, gdzie zapoznano się z zasobem, sposobami
korzystania z tamtejszych zbiorów.
Pobyt w Berlinie pozwolił również zapoznać się z dorobkiem kulturowym zachodnich
sąsiadów. Uczestnicy zwiedzili Pergamonmuseum, Ethnologischen Museum, Museum
Europäischer Kulturen, Museum für Vor- und Frühgeschichte Staatliche Museen zu
Berlin Preussischer Kulturbesitz Schloss Charlottenburg.
Będąc w Lubece wysłuchano wykładu dr Christiana Pletzinga, w siedzibie Academii
Baltica, który zakończył się żywą dyskusją o konieczności nawiązania szerszej
współpracy, wymiany studenckiej, publikacji młodych badaczy na łamach pisma
wydawanego przez Academię, oraz polsko-niemieckich warsztatów. W Lubece
zgromadzono szczegółową dokumentację detali architektonicznych zabytków starego
miasta, m. in. Kościół św. Ducha, Kościół mariacki, Ratusz i wiele innych.
Podobnie drobiazgowej dokumentacji dokonano w Roztoku, gdzie wysłuchano wykładu
dr Jana Gancewskiego.
3. Zespół rekonstrukcji ceramiki zachodniobałtyjskiej − w 2007 roku
zorganizowano dwa wyjazdy do Węgorzowa. Pierwszy wyjazd miał miejsce w dniach
4-6 stycznia w składzie: Patrycja Godlewska, Joanna Grzelak, Monika Sabljak,
Grzegorz Pepłowski i Paweł Łuszyński. Wtedy to nastąpiły pierwsze próby
odtworzenia pruskiego warsztatu brązowniczego. Wykonano gliniane formy grotu
włóczni, ostrzy sztyletów oraz modele ozdób z wosku: zapinek podkowiastych i
kuszowatych, pierścionków, bransolet, a także igieł. Modele te zostały następnie
zamoczone w specjalnym roztworze odtłuszczającym wosk, co było ważne dlatego,
gdyż później moczone one były w bardzo rzadkiej glinie (bez odtłuszczenia glina
po prostu spływała). Dalej modele obsypane zostały drobno zmielonym piaskiem
formierskim, następnie znowu zamoczone w rzadkiej glinie, powtórnie obsypane
piaskiem i tak kilkakrotnie do uzyskania odpowiedniej grubości formy. Wykonano
także z mocno schudzonej gliny tygielki, w których miał zostać stopiony brąz.
Powstało również kilka małych naczyń glinianych: czarek, miseczek i kubków. Nad
wszystkimi działaniami czuwał kierownik pracowni Paweł Szymański.
Drugi wyjazd miał miejsce w dniach 31 marca-2 kwietnia. Uczestniczkami były:
Alicja Dobrosielska, Magdalena Kobiałko, Patrycja Godlewska i Monika Sabljak.
Celem warsztatów było odtworzenie wczesnośredniowiecznej ceramiki pruskiej.
Powstało kilka czarek, średniej wielkości misek oraz dwa duże naczynia. Dokonano
próby ulepienia naczynia zasobowego wysokości ok. 50 cm, ale brak czasu i
napotkane trudności nie pozwoliły dokończyć pracy.
DZIAŁALNOŚĆ ARCHEOLOGICZNA
1. W dniach 23-29 kwietnia 2007 roku w miejscowości Pieczarki odbyły się
ratownicze prace archeologiczne. Stanowisko odkrył w listopadzie 2006 roku dr
Jerzy Marek Łapo (archeolog Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie), który
nadzorował wykopaliska. Ekipa badawcza składała się w większości ze studentów
historii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego należących do Towarzystwa „Pruthenia”.
Stanowiska rozmieszczone były na polu należącym do Eugeniusza Zawady. Wydobytą
ceramikę wstępnie datowano na XVI wiek (dalsze badania wskazały na jego drugą
połowę). Z trzech otworzonych wykopów pozyskano fragmenty garnków, pokrywek,
dzbanów, trójnóżków, mis, talerzy, urynału, kafli miskowych i płytowych.
Przedmioty te tworzą zwarty zbiór ceramiczny, charakterystyczny zarówno dla
wiejskiego jak i miejskiego warsztatu garncarskiego. Pozyskano również materiał
kostny i przedmioty żelazne. W trakcie prowadzonego równocześnie szlamowania
uzyskano liczny zbiór szczątków ryb i roślin. Zdobyto tym samym bogaty materiał
do analizy.
Badania zostały przeprowadzone w ramach dwuczłonowego projektu „Z garnkiem przy
piecu. Rekonstrukcja umiejętności rękodzielniczych oraz zmian zachodzących w
garncarstwie i kaflarstwie na Mazurach (XVI-XIX w.)”. Kontynuacją projektu były
przeprowadzone w lipcu 2007 roku warsztaty ceramiczne.
2. Sprawozdanie wstępne z badań archeologicznych na wyspie jez. Świętego (Szwaderki,
Gm. Olsztynek, stanowisko I, AZP 29-61/13) − W maju 2007 roku w trakcie spływu
kajakowego zlokalizowano na wyspie jez. Świętego nieznane dotąd stanowisko
archeologiczne z wczesnej epoki żelaza. Jednym z celów rekonesansu było
potwierdzenie informacji o odnajdowaniu licznych fragmentów ceramiki na polach
między Kurkami, Ząbiem, a Orzechowem oraz wypłukanych przez deszcze „urn” u
ujścia Łyny do jez. Świętego i na bliżej nieokreślonej wyspie. Wzmiankę tę podał
Max Toeppen wymieniając jako źródło informacji pastora z Kurek. Rekonesans na
niewielkiej wyspie znajdującej się w centralnej części jeziora, pomiędzy
zachodnim brzegiem i półwyspem od strony wschodniej, przyniósł pozytywny wynik.
Na powierzchni terenu, głównie w kretowiskach, znajdowały się liczne fragmenty
ceramiki pradziejowej. Znaleziono także 1 przepalony rdzeń krzemienny i fragment
kości (ludzkiej).
W dniach 17-19 sierpnia 2007 r. przeprowadzono na wyspie wstępne badania
rozpoznawcze na podstawie pozwolenia WKZ w Olsztynie nr 571/08. Stosowne
pozwolenie na prowadzenie prac uzyskano także w Nadleśnictwie Nowe Ramuki, które
w imieniu Skarbu Państwa zarządza tym obszarem. Kierownikiem badań był dr
Arkadiusz Koperkiewicz a konsultantem badań dr Mirosław Hoffmann – kierownik
działu archeologii Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. W pracach wzięli udział
członkowie stowarzyszenia Pruthenia: dr Bogdan Radzicki, mgr Joanna Grzelak,
Patrycja Godlewska, Grzegorz Pepłowski, oraz studenci Zakładu Archeologii UG w
Gdańsku.
Prace rozpoczęto od wykarczowania krzaków i pokrzyw bujnie porastających teren
wysepki. Założono dwa wykopy badawcze. Pierwszy usytuowano na południowym stoku
schodzącym w kierunku jeziora, w miejscu gdzie na powierzchni zanotowano liczne
fragmenty ceramiki. W wykopie 2 dokonano niezwykle ciekawego odkrycia, które
zachęca do kontynuowania badań na tym stanowisku. W części południowo-wschodniej
wykopu znajdowało się olbrzymie kamienne żarno nieckowate odwrócone do góry
dnem. Po zadokumentowaniu wykop zabezpieczono folią i zasypano nie podejmując
dalszej eksploracji. W miejscu znalezienia pozostawiono także żarno. Spowodowane
to było brakiem możliwości czasowych i organizacyjnych na rozszerzenie obszaru
badań.
Ogółem na stanowisku pozyskano 90 fragmentów ceramiki oraz 48 fragmentów kości
zwierzęcych. Ze wstępnej analizy wynika, że większość materiału datować należy
na wczesną epokę żelaza. Pośród ułamków ceramiki znajdują się także pojedyncze
fragmenty naczyń średniowiecznych.
Badania na wyspie winny być bezwzględnie kontynuowane. Skłania do tego zarówno
ranga odkrycia jak i zagrożenia dla obiektu. Stanowisko to było dotychczas
nieznane. Położone jest jednak w miejscu, na które nie trudno jest się dostać.
Istnieje realna możliwość zniszczenia go przez nielegalnych poszukiwaczy
działających z wykrywaczami metalu. Oprócz podjęcia regularnych badań
wykopaliskowych konieczne jest jak najszybsze objęcie prawną ochroną obiektu
poprzez wpis do rejestru zabytków.
DZIAŁALNOŚĆ POPULARYZACYJNO-EDUKACYJNA
1. Już od kilku lat Towarzystwo „Pruthenia” organizuje na Zamku w Olsztynie
otwarte wkłady z cyklu „Warsztaty bałtyjskie”, nad którymi pieczę sprawuje dr
Mirosław Janusz Hoffmann. W roku sprawozdawczym odbyło się osiem wykładów:
18 stycznia − S. Szczepański, Ludowe postrzeganie pruskiej przeszłości na
przykładzie badań z obszaru Pojezierza Iławskiego i dorzecza Drwęcy
15 lutego − A. Koperkiewicz, Jemiołowo, Olsztynek, Olsztyn − Najwarzniejsze
odkrycia archeologiczne AD 2006
22 marca − K. Grążawski, Tak zwana częściowa okupacja ziemi chełmińskiej przez
Prusów − głos w dyskusji
19 kwietnia − M. Wyczółkowski, Krzyżackie systemy obronne na terenie Barcji
17 maja − M. Radoch, Wsparcie militarne księcia Witolda przez Krzyżaków w
wyprawach na Tatarów 1398-1399 w świetle źródeł zakonnych
18 października − C. Tryk, Sokolnictwo w Zakonie Krzyżackim – wybrane
zagadnienia
15 listopada − A. Dobrosielska, Ukryci pomocnicy, szpiedzy, zwiadowcy... Postawy
ludności pruskiej wobec najeźdźcy w świetle Kroniki Dusburga
6 grudnia − P. Muszyński, Wojskowość Prusów w XI-XIII wieku
2. Prezentacje multimedialne z zakresu dziejów i kultury Prusów w szkołach
województwa warmińsko-mazurskiego – niestety w roku 2007 mieliśmy problem z
skonstruowaniem grupy studentów, którzy chcieli uczestniczyć w tym projekcie
edukacyjnym. W pierwszej połowie roku przygotowywał się do prezentacji student,
który po kilku miesiącach zrezygnował z działalności w „Pruthenii”. Dopiero w
nowym roku akademickim, tj. od października 2007 r. mogliśmy ponownie zacząć
tworzyć grupę. Kilkukrotne spotkania odpowiedzialnej za projekt dr Izabeli
Lewandowskiej i dr Bogdana Radzickiego pozwoliły na przygotowanie trójki
studentów: Moniki Sabljak, Magdaleny Kobiałko i Szymona Marchlewskiego. Pierwsza
(i jedyna w roku sprawozdawczym) prezentacja odbyła się 30 listopada 2007 r. w
Szkole Podstawowej nr 34 w Olsztynie. Obejrzały ją dzieci z klasy V b i VI a.
Studenci zostali pochwaleni przez nauczyciela za to, że prezentacja była
przygotowana adekwatnie do wieku słuchaczy. Wydaje się koniecznym nakłonienie
pozostałych studentów – kandydatów na członków Towarzystwa do czynnego
zaangażowania się w tę formę popularyzacji wiedzy. Wraz z dr B. Radzieckim
ustaliliśmy, że będzie to obowiązkiem każdego studenta ubiegającego się o
członkostwo. W przeciwnym razie idea prezentacji multimedialnych wygaśnie wraz z
ukończeniem przez obecnych członków zespołu studiowania na Uniwersytecie.
3. Warsztaty edukacyjne − dnia 27 maja 2007 r. zespół rekonstrukcji ceramiki
zachodniobałtyjskiej w składzie: Szymon Marchlewski, Magdalena Kobiałko, Joanna
Grzelak, Monika Sabljak, Alicja Dobrosielska, Tomasz Nowak, wyjechał do ośrodka
„Wiatraki” pod Olsztynkiem. Celem było przeprowadzenie warsztatów dla dzieci w
wieku od 8 do 9 lat z Warszawy, które przebywały tam na „zielonej szkole”.
Warsztaty trwały cały dzień, dzieci podzielone zostały na dwie grupy 35 osobowe:
jedna grupa pracowała do południa, druga w godzinach popołudniowych. Obie grupy
przed przystąpieniem do lepienia, wysłuchały wykładu przeprowadzonego przez
Alicję Dobrosielską przedstawiającego historię i kulturę pogańskich Prusów w
zarysie. Duże zainteresowanie wzbudziły prezentowane podczas wykładu skóry
zwierzęce, amulety, krajki i ozdoby. W tym czasie reszta grupy przygotowywała
glinę, kruszywo oraz miejsca pracy dla dzieci. Lepienie odbywało się w grupach
5-7 osobowych, na każdą taką grupkę przypadał jeden instruktor. W trakcie pracy
okazało się, iż sporo dzieci miało już do czynienia z gliną, więc lepienie w
większości przypadków szło gładko i bez większych trudności. Jedynym większym
problemem było nakłonienie dzieci do lepienia takich naczyń, jakie zostały im
pokazane na slajdach, a nie tego, co same zechcą. Nie mniej jednak powstało
kilka naczyń wzorowanych na pruskich i do nich podobnych.
Sprawozdanie sporządziła Sekretarz Towarzystwa
Pruthenia
dr Izabela Lewandowska