Warsztaty bałtyjskie

Wały podłużne w Nerwiku, gm. Purda, woj. warmińsko-mazurskie.

    Wały podłużne tworzą najliczniejszą grupę tzw. umocnień podłużnych. Mają one najczęściej prosty przebieg oraz dostosowane są do ukształtowania i hydrografii terenu: głównie bagien, podmokłych łąk oraz zbiorników wodnych. Terminem wał podłużny określamy, zatem budowlę liniową złożoną z nasypu i fosy, której usytuowanie przemawia za przeznaczeniem obronnym. Określenie wał stosujemy wobec nasypu i fosy. Powyższe budowle wznoszono z myślą, aby stworzyć linię obrony w najbardziej dogodnym do tego miejscu poprzez połączenie naturalnie obronnych elementów wałami podłużnymi. Przy ich budowie przede wszystkim starano się wykorzystać hydrografię terenu. Zazwyczaj wały uzupełniały linię obronną w oparciu o zbiorniki wodne w miejscach, gdzie nie stanowiła ona wystarczająco silnej zapory terenowej.
    Wały podłużne w średniowieczu często pełniły również funkcję obrony szlaków handlowych. Kronikarz Wigand z Marburga wspominał, że w 1341 r. wielki mistrz Dietrich von Altenburg kazał wybudować trzy szerokie drogi z fosami i wałami prowadzące do kraju Litwinów, które utrudniały wrogowi łatwy dostęp i odwrót. Również ułożenie wału C i D w Nerwiku skłania do przypuszczenia, że miały one za zadanie obronę szlaku drogowego. Wspomniany wał C biegnie na kulminacji wzgórza, zaś wał D jest położony na wzgórzu ponad dawnym traktem leśnym, równolegle do linii brzegowej jeziora Artung. Obydwa wały są dosyć nietypowe w budowie. W porównaniu z innymi wałami podłużnymi bardziej przypominają one wały na grodziskach. Nie przebiegają również w sposób typowy dla wałów podłużnych – czyli między dwoma naturalnymi przeszkodami np. od bagna do jeziora. Niemieckie źródła historyczne informują nas o tym, że gdy Litwini w 1354 r. spalili Barczewko, to przedostali się tam od południowego wschodu, natomiast szlak ich przemarszu miał miejsce „starą wojenną drogą”. Jak wskazuje na to jej nazwa z pewnością wielokrotnie wykorzystywana była w celach militarnych. Niewykluczone, że powyższym szlakiem przechodziły niektóre rejzy krzyżackie na Grodno. Jest więc wielce prawdopodobne, że tzw. „stara wojenna droga” wiodła przez Nerwik, zaś wały C i D miały za zadanie osłaniać ten szlak.

Przekrój poprzeczny wału podłużnego „C”. Opracowanie graficzne M. Pacholec.

Fotografia i przekrój poprzeczny wału podłużnego „D” w Nerwiku. Fot. R. Klimek, opracowanie graficzne przekroju M. Pacholec.

Problematyka wałów podłużnych z pogranicza biskupstwa warmińskiego z pewnością wymaga jeszcze dalszych studiów. Brak badań archeologicznych i niedostatek szczegółowych informacji w źródłach historycznych nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie czy to Galindowie byli ich budowniczymi czy też, jak sugeruje Crome, zbudowano je w czasach Zakonu Krzyżackiego. Niewykluczone jest również, że zostały one zaadoptowane i rozbudowane przez osadników dominium. Niezbędne jest w takim wypadku podjęcie prac wykopaliskowych, które mogłyby określić konstrukcję oraz ustalić ramy chronologiczne poszczególnych obiektów.

Fotografia wału podłużnego w Kierźlinach. Fot. R. Klimek.

Robert Klimek

Robert Klimek

Robert Klimek (ur. w 1969 r. w Lidzbarku Welskim) jest magistrem nauk społecznych, absolwentem Wyższej Szkoty Pedagogicznej w Olsztynie, miłośnikiem pradziejów ziem pruskich, członkiem Stowarzyszenia Miłośników Historii i Kultury Prusów „Pruthenia" oraz społecznym opiekunem zabytków archeologicznych na województwo warmińsko-mazurskie.
W wykładzie swoim R. Klimek odniesie się do problemu tzw. wałów podłużnych - liniowych umocnień obronnych o kamienno-drewniano-ziemnej konstrukcji, których największa koncentracja na obszarze Polski znajduje się właśnie w rejonie Olsztyna. Szczególną uwagę zwróci na okolicę Nerwika w gminie Purda, gdzie występuje szczególnie wyraźne skupienie watów podłużnych, których metryka na obszarze południowej Warmii sięga średniowiecza, najpewniej XIV wieku. Niektóre z wałów występujących w rejonie tej wsi znane były już w okresie międzywojennym, inne odkryte i udokumentowane zostały ostatnio przez Roberta Klimka. Układ niektórych z tych umocnień liniowych wskazuje na istnienie w średniowieczu szlaku drożnego na tym terenie.