Pruskie baby kamienne – fenomen kulturowy
czy europejska codzienność
I Konferencja Naukowa
„Z dziejów i kultury krain nadbałtyckich”
Pruskie baby kamienne – fenomen kulturowy czy europejska codzienność
Węgorzewo,
4-5 października 2007 r.
Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha
Kętrzyńskiego w Olsztynie
Towarzystwo Naukowe im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie
Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie
Towarzystwo Ratowania Dziedzictwa Kulturowego Kresów Dawnych
i Obecnych „Ojcowizna” w Węgorzewie
Towarzystwo Pruthenia w Olsztynie
List przewodni
Dawna rzeźba antropomorficzna od dawna przyciągała uwagę naukowców. Tego typu
zabytki znane są z dużych obszarów Euro – Azji i bardzo często, w literaturze
nazywane są „babami” kamiennymi, mimo iż najczęściej wyobrażają postacie męskie,
wyposażone z atrybuty wojowników (broń, uzbrojenie oraz rogi do picia).
Występują one także na terenie dawnych ziem pruskich, w obrębie dwóch wyraźnych
skupisk – w okolicach Iławy oraz Bartoszyc. Pierwsza wzmianka o tych zabytkach
pochodzi z 1706 r. Dotychczas tzw. baby pruskie interpretowano najczęściej jako
przedstawienia bóstw pruskich lub wyobrażenia zasłużonych wojowników, którzy
polegli z dala od domów (forma memoratywna). Datowano je także zazwyczaj na
wczesne średniowiecze, a genetycznie wiązano z kontaktami z terenami stepowymi
południowo – wschodniej Europy.
Prowadzone ostatnio badania i studia umożliwiają nowe spojrzenie na funkcję oraz
datowanie bab kamiennych na obszarze dawnych ziem pruskich. Cechy broni i
uzbrojenia, wyrytej na pruskich posągach, wskazują, iż posągi mogły powstać w
czasach późnego średniowiecza, w kręgu kultury krzyżackiej. Pewne przesłanki
pozwalają sądzić, iż na zlecenie Krzyżaków wykonywano rzeźby „lokalnych
saracenów”, ale te – związane ze zwyczajami turniejowymi Zakonu Krzyżackiego,
raczej nie były tożsame z babami kamiennymi. Nie można wykluczyć jednak, iż
antropomorficzne posągi kamienne na dawnych ziemiach pruskich są lokalnymi,
przede wszystkim późnośredniowiecznymi wersjami pomników pokutnych, znanych na
olbrzymich obszarach Europy.
Celem konferencji jest interdyscyplinarna dyskusja nad problematyką tzw.
pruskich bab kamiennych oraz próba weryfikacji dotychczasowych tez w świetle
najnowszych interdyscyplinarnych studiów i badań (historycy, archeolodzy,
etnolodzy, historycy sztuki). Celem jest także przedstawienie antropomorficznej
rzeźby kamiennej z terenu ziem pruskich na tle podobnych zabytków z szeroko
pojętych stref nadbałtyckiej oraz nadczarnomorskiej.
Jerzy Marek Łapo – Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego Konferencji
PROGRAM KONFERENCJI
4 PAŹDZIERNIKA 2007 r., godz. 11.00
Otwarcie konferencji
Jerzy Łapo (Węgorzewo)
Corpus pruskich bab kamiennych, wyzwania dla poznania
Mariusz Wyczółkowski (Kętrzyn)
W kamiennym kręgu, czyli o babie z Poganówka
Mirosław Hoffmann (Olsztyn)
Pruskie posągi kamienne. Dzieje badań i prób interpretacji
Krzysztof Rybka (Toruń)
O uzbrojeniu tzw. pruskich bab kamiennych
przerwa: godz. 13.00 – 14. 30
Seweryn Szczepański (Iława)
Antropomorficzna rzeźba kamienna a ludowa świadomość historyczna Prus
Wschodnich i Zachodnich w XIX i XX w.
Robert Klimek (Olsztyn)
Baba na drodze. Kontekst lokalizacji antropomorficznych rzeźb kamiennych
wobec systemów komunikacyjnych w Prusach
Wiesław Skrobot (Iława)
Wczesnośredniowieczna sieć osadnicza okolic Iławy i Bartoszyc
Grzegorz Białuński (Olsztyn)
Święty kamień. Osadnictwo późnośredniowieczne a pruskie baby kamienne
5 PAŹDZIERNIKA 2007 r., godz. 10.00
Bogdan Radzicki (Olsztyn)
Uwagi o niektórych sposobach interpretacji kamiennych posągów z terenu Prus.
Refleksja metateoretyczna
Anna Błażejewska (Toruń)
Pruskie figury kamienne i ich północnoeuropejski rodowód
Jarosław Sobieraj (Olsztyn)
Zaalpejskie „baby” kamienne z epoki brązu
Rościsław Zabaszta (Kijów, Ukraina)
Tradycje monumentalnej rzeźby antropomorficznej na ukraińskich stepach, czyli
o kontaktach nadbałtyckich i nadczarnomorskich
Olga Łobaczewskaja (Mińsk, Białoruś)
Krzyż czy antropomorficzny posąg? Z problematyki typologii i interpretacji
krzyży kamiennych na Białorusi
Wojciech Łysiak (Olsztyn)
Antropomorficzna rzeźba kamienna w dawnym Księstwie Pomorskim