Kazimierz Grążawski
(UWM Olsztyn)
"Chrystianizacja ziemi lubawskiej"
(streszczenie referatu prezentowanego na 'Seminarium Prussicorum' 6 listopada
2008 r.)
Referat powstał na bazie jednego z rozdziałów pracy autora pt. Ziemia lubawska
na rubieży świata słowiańskiego w VIII- XIII w. Studium nad rozwojem osadnictwa,
złożonym do druku w Wydawnictwie UWM w Olsztynie.
1. Przynależność etniczna ziemi lubawskiej w okresie VIII – XI w. wydaje się być
nadal przedmiotem dyskusji, choć wydaje się, że w świetle dotychczasowych badań
była to strefa dominacji etosu słowiańskiego, przynajmniej do tzw. Garbu
Lubawskiego, zaś obszary w okolicach Lubawy i Nowego Miasta Lubawskiego oraz
Lidzbarka Welskiego pozostawały w ręku pruskich Sasinów. Owo plemię, jako
„odnoga” Galindów opanowało niemal całą ziemię lubawską dowodnie w pierwszej
połowie XIII w., z wyłączeniem obszarów okolic Świecie nad Drwęcą (gród Grążawy).
Potwierdzają to pretensje książąt mazowieckich, począwszy od Konrada
mazowieckiego do tych ziem jako zdobytych przez ich przodków (co najmniej w XII
w.)
2. Chrystianizacja ziemi lubawskiej przebiegała w kilku etapach: pierwszy odnosi
się do działań państwa piastowskiego, które na fali idei krucjatowej podejmowała
liczne wyprawy na ziemi pruskie, w tym przez ziemię lubawską, której południowa
część zapewne w wiekach XI-XII opanowana była przez żywioł słowiański. Tamże
tworzyła się rubież osadnicza dająca podstawę organizacji stróży grodowej na
przełomie XII i XIII w. Drugi etap to misja cysterska biskupa pruskiego
Chrystiana – dążącego do stworzenia państwa zakonnego w Prusach (chrzest Warpody
i Surwabuno). Trzeci etap to chrystianizacja prowadzona podbojem ziem pruskich
przez zakon krzyżacki (do 1283 r.)
3. Przyjmowanie nowej wiary w aspekcie zbiorowym trwało przynajmniej dwa
stulecia: od etapu inicjacji przez chrzest, konwersji wierzeń (dualizm),
synkretyzacji, aż do tworzenia sieci parafialnej, przyjęcia nakazów prawa
kanonicznego i synodów biskupich (traktat dzierzgoński (1247).