część 1
część 2
część 3
część 4
część 5
część 6
część 7
część 8
część 9

PROGRAM ZAJĘĆ

Metody językoznawstwa historycznego
1.    Metody
•    metoda historyczno-porównawcza,
•    metoda rekonstrukcji wewnętrznej
•    metoda geograficzna
2.    Zagadnienia szczegółowe
•    Co to jest bezwyjątkowość praw głosowych, nieregularne zmiany fonetyczne wywołane frekwencją użycia, analogia językowa.
•    Przypadkowe podobieństwa leksemów (np. łac. habēre ‘mieć’ : niem. haben)
•    Jak odróżniać wyrazy rodzime od pożyczek? (np. niem. Pein, Butter)
•    Zmiany wywołane innymi czynnikami: kontaminacja, tabu, substrat językowy.
•    Rola typologii językoznawczej w badaniach historyczno-językowych.
•    Rola filologii w analizie diachronicznej.
3.    Zadania

Analiza etymologiczna leksemu

1.    Podział morfologiczny wyrazu: rdzeń, afiks, końcówka.
2.    Struktura pierwiastka indoeuropejskiego.
3.    Parafraza słowotwórcza, znaczenie etymologiczne wyrazu.
4.    Przykłady poprawnych i błędnych analiz etymologicznych.
5.    Zadania

Rodzaje zmian znaczeniowych

1.    Zmiany metonimiczne, rozszerzenie i zawężenie znaczenia.
2.    Czy można w diachronii mówić o metaforze?
3.    Homonimia i polisemia.

Językowy obraz przeszłości

1.    Próba rekonstrukcji kultury materialnej i duchowej Indoeuropejczyków na przykładzie wybranych etymologii wyrazów.

Chronologizacja procesów językowych

1.    Chronologia względna i bezwzględna,
2.    glottochronologia.
3.    Rola pożyczek językowych w chronologizacji.

Literatura

Chętni, którzy czytają po angielsku, mogą sięgnąć po następujące pozycje:
1)    Benjamin W. FORTSON (2004) Indo-European Language and Culture. An Instroduction. Blackwell Publishing.
2)    James CLACKSON (2007) Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge.

Obie pozycje są raczej trudne do dostania w Polsce, ale można je ściągnąć za darmo ze strony internetowej uz-translations.net. I z tych książek artykuły wstępne.

Polecam również:
Hans Henrich HOCK (1991) Principles of historical Linguistics. Berlin/New York: Mouton de Gruyter.

Jeśli ktoś nie czyta po angielsku, to niech sięgnie do klasycznej pracy:
Antoine MEILLET Wstęp do językoznawstwa indoeuropejskiego. Warszawa: PWN (rozdziały 1–4, str. 25–169, szczególnie rozdział I: Metoda, 25–55). Książka jest dostępna w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Olsztynie.

Rozkład zajęć

9.02. (czwartek)
17.15 – 19.30 (3 godz.)
10.02 (piątek)
09.00 – 10.30 (2 godz.)
10.45 – 13.00 (3 godz.)
13.00 – 15.30 (przerwa obiadowa)
15.30 – 17.00 (2 h)
17.15 – 18.45 (2 h.)
11.02 (sobota)
09.00 – 11.15 (3 h. zajęcia zamykające)

zajęcia odbywają się na Wydz. Humanistycznym UWM, ul. K. Obitza 1, sala 15

Dr Justyna Prusinowska (ur. w 1977 r. w Poznaniu) jest absolwentką lituanistyki tamtejszego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Już praca magisterska przedstawiona w Katedrze Skandynawistyki i Bałtologii pod tytułem Bogowie dawnych Litwinów w „Witoloraudzie” Józefa Ignacego Kraszewskiego określiła zainteresowania Pani Doktor skupiające się na zagadnieniach religii i mitologii Bałtów. Problematyka ta znalazła swoje odzwierciedlenie również w temacie rozprawy doktorskiej Wokół Romowe. Obraz pogańskiej świątyni pruskiej w dziewiętnastowiecznym piśmiennictwie Łotwy, Litwy, Polski i Niemców bałtyckich, obronionej przez Panią Justynę Prusinowską w roku 2005 w Instytucie Językoznawstwa na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Dr Justyna Prusinowska jest adiunktem w Zakładzie Bałtologii Instytutu Językoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jest autorką artykułów poświęconych mitologii i religii Bałtów oraz zagadnieniom polsko-litewsko-łotewskich związków literackich, uczestniczy w szeregu konferencji naukowych poświęconych problematyce bałtyjskiej oraz ekspedycjach naukowych, między innymi w 2005 roku była organizatorem interdyscyplinarnej ekspedycji naukowej Na skrzyżowaniu kultur Zachodnich Bałtów i ich sąsiadów — na ziemie dawnych Prusów znajdujące się obecnie w granicach Polski. Członkowie ekspedycji gościli w Towarzystwie „Pruthenia”.
Pracę badawczą baltologa Justyna Prusinowska łączy z archeologiczną pasją, od 1997 roku systematycznie uczestniczy w badaniach wykopaliskowych na terenie Polski w charakterze dokumentalisty.

Uczestnicy:
Alicja Dobrosielska, Bartłomiej Grabowski, Paweł Łuszyński, Marysia Szymańska, Paweł Szymański

Celem ostatnich warsztatów było odtworzenie (jak najwierniej) naczyń z grobowych z kurhanu z wczesnej epoki żelaza z miejscowości Biesowo. Przed wyjazdem zapoznaliśmy się z naczyniami przechowywanymi w Muzeum Warmii i Mazur. Sprawdziliśmy grubość ścianki, kształt naczynia, wylew oraz ułożenie wzoru.
Oprócz wykonania wiernych kopii naczyń, naszym celem było również sprawdzenie jak cienkie ścianki naczyń można wykonać. Proporcja kruszywa do gliny wynosiła 1:6.
Do wylepienia spodów naczyń użyliśmy innych naczyń, które zostały wykonane na poprzednich warsztatach. Poszło szybciej.
Wykonanie naczyń o małej grubości ścianki nie jest wcale łatwe. Ścianki załamywały się i zapadały do środka, glina stawała się zbyt nasycona wodą, zbyt „miękka” i nie wytrzymywała ciężaru następnej warstwy. Jednak w końcu udało się ulepić z gliny naczynia o cienkich ściankach.
Zrobiliśmy również mały eksperyment. W opisach naczyń, podawane jest, iż pokryte są one warstwą glinki, która wygładza powierzchnię zewnętrzną naczynia i pomaga w zdobieniu boków. Sprawdziliśmy to. Paweł Szymański (kierownik pracowni) zrobił taką mieszaninę gliny z wodą (mieszanka ta musi być rzadka) i zanurzył w niej naczynia. Jedno z naczyń po kilku minutach zaczęło się rozpadać. Być może za mocno nasączone było wodą. Drugie z kolei pozostało nietknięte i po pewnym czasie można było przymierzyć się do robienia wzoru. Robi się go lepiej, nie zostają zadziory na powierzchni.
Jeśli chodzi o robienie cienkich ścianek to w miejscu zbyt dużej ilości gliny można ją wyskrobać czymś ostrym. Wtedy też uzyskamy odpowiednia grubość. Muszę przyznać, iż jest postęp w lepieniu. Ścianki nie są już tak grube jak w poprzednich naczyniach.
Kopie wyszły nawet dobrze. Nie jest ich zbyt dużo, na jedną osobę przypada jedno naczynie.

Paweł Łuszyński

W lipcu czworo członków Pruthenii udało się na zaproszenie kierownika pracowni ceramicznej przy muzeum węgorzewskim, Pawła Szymańskiego, na pierwsze Warsztaty ceramiki zachodniobałtyjskiej. Tymi śmiałkami byli:
Alicja Dobrosielska,
Joanna Grzelak,
Tomasz Białobrzewski
Paweł Łuszyński
pies Divan.
Po przyjeździe zostaliśmy rozlokowani na poddaszu pracowni, gdzie czekały na nas cieplutkie materace.
Głównym celem tych warsztatów było wstępne zapoznanie się z technologią produkcji ceramiki w kulturze kurhanów zachodniobałtyjskich (dalej KKZB). Pierwszym etapem było uzyskanie kruszywa schudzającego o odpowiedniej frakcji. Kruszywo uzyskano ze zwietrzałego granitu dwoma metodami:
1) rozdrobnienie w kamieniu z przygotowanymi do tego wgłębieniami,
2) rozdrobnienie na żarnach obrotowych ręcznych.
Po rozdrobnieniu uzyskane kruszywo należało odpylić (bardzo ważne, gdyż pył ten w masie garncarskiej powoduje pękanie i zmniejsza wytrzymałość gliny). Odpylanie kruszywa schudzającego przeprowdzono przez przesiewanie go w ręku na wietrze oraz przez wypłukiwanie. Następnie wybrano ręcznie z kruszywa największe ziarna, zakładając że nie wiemy, czy prehistoryczni wytwórcy mogli korzystać do tego celu ze specjalnie skonstruowanych sit. Tak przygotowane kruszywo mieszano z gliną w proporcji 1:6.

Charakterystycznym elementem ceramiki zachodniobałtyjskiej jest kulistodenność naczyń, wykonanie kulistego dna naczynia przysparza też najwięcej problemów. Do jego wykonania wykorzystano w tym przypadku formy gipsowe. Z jednego kawałka gliny formowaliśmy dno. Następnie z wałeczków o takiej samej grubości i odpowiedniej długości formowaliśmy ścianki naczynia. Zacieramy przerwy między nimi i nakładamy je na siebie aż do uzyskania założonej wysokości i kształtu naczynia. Najlepiej wałeczki wychodziły Tomkowi. Teraz wszystkie ścianki i spód naczynia należy wyrównać i wygładzić by naczynie było przyjemne w dotyku. Do wyrównywania może przydać się wszystko co mamy pod ręką, nawet drewniana łopatka czy linijka nie mówiąc o przyborach kuchennych. Tu największy talent ujawniła Joanna, która po mistrzowsku wyrównywała i wygładzała naczynia.
Po uformowaniu kształtu naczynia przyszedł czas na zdobienie. Z racji mego zbytniego pośpiechu w wykonaniu naczynia (było najmniejsze ze wszystkich) i ozdobieniu go, zostałem zaprzęgnięty do wykonania wzorów również na innych naczyniach. I tak mam już etat w Pruthenii przy zdobieniu ceramiki. Do tego można użyć nawet ołówka.
Przed wypaleniem w piecu ceramikę można jeszcze wypolerować przy pomocy specjalnych gładzików.
Niestety z racji krótkiego pobytu i konieczności suszenia wylepionych naczyń, niemożliwe było podczas naszego pobytu ich wypalenie, co jest ostatnim etapem w procesie produkcji ceramiki. Zostanie to zrobione podczas następnego spotkania wspólnej pracowni ceramiki historycznej.

Lepienie z gliny jest bardzo wciągającym zajęciem. Wstawaliśmy rano i wykonywaliśmy naszą pracę do wieczora, zapominając czasem o przerwie na obiad. Wszystkimi naszymi poczynaniami kierował Paweł Szymański, który służył nam radą i pomocą.
Warsztaty ceramiki zachodniobałtyjskiej zapoczątkowały funkcjonowanie wspólnego przedsięwzięcia Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie i Towarzystwa Pruthenia. te stanowią zalążek większego projektu nastawionego na odtwarzanie historycznej ceramiki oraz warunków w jakich ją wytwarzano.

Paweł Łuszyński

Dnia 19 stycznia 2006 roku w szkole podstawowej nr 3 w Dobrym Mieście odbyły się, poprowadzone przez członków Pruthenii warsztaty garncarskie. Było to kolejne już spotkanie Pruthenii z dziećmi z tej szkoły w ramach prowadzonej przez szkołę edukacyjnej ścieżki regionalnej. Kolejne warsztaty, planowane na koniec lutego dotyczyć będą pruskich technik tkackich. W warsztatach uczestniczyła: Alicja Dobrosielska, Joanna Grzelak, Paweł Łuszyński i Szymon Drej. Warsztaty przebiegały dwuetapowo. Najpierw o dawnym garncarstwie, nie tylko pruskim, opowiedział dzieciom Szymon Drej. Następnie część praktyczną poprowadzili studenci z Pruthenii. Zajęcia trwały od godziny 14 aż do 19. Dzieci były zachwycone warsztatami. Zdziwieni nauczyciele zgodnie podkreślali, że po raz pierwszy ich podopieczni nie chcieli wracać do domów. Efektem zajęć było wykonanie przez uczniów czarek do picia. Zostaną one wypalone tradycyjnymi technikami w okresie wiosennym.

• Fotogaleria — Dobre Miasto, wykład o dawnym garncarstwie

• Fotogaleria — Dobre Miasto, część praktyczna, czyli lepienie naczyń

Szanowni Państwo,

najstarsze dzieje naszego regionu – będącego we wczesnym średniowieczu domeną plemion pruskich budzą coraz większe zainteresowanie w szerokich kręgach. Zainteresowanie prowadzonymi przez nasze Towarzystwo prezentacjami dotyczącymi historii i kultury Prusów przekraczało nawet nasze możliwości wyjazdów do szkół. Na bazie zebranych tam doświadczeń, przygotowaliśmy na rok 2006 nową propozycję – Warsztaty Ceramiki Pradziejowej i Wczesnośredniowiecznej. Stało się to możliwe, ponieważ od lata 2005 działa z powodzeniem w stowarzyszeniu Pruthenia sekcja ceramiki pradziejowej. Jej członkowie pod kierunkiem Pawła Szymańskiego z pracowni ceramiki Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie prowadzą prace nad rekonstrukcją technologii i form ceramiki kultury kurhanów zachodniobałtyjskich.

Właśnie wylepianiu form ceramiki charakterystycznej dla nosicieli tej kultury, uważanej powszechnie za protoplastów wczesnośredniowiecznych Prusów poświęcone są warsztaty, które mamy przyjemność Państwu zaproponować.

Warsztaty ceramiki pradziejowej są adresowane do dzieci szkół podstawowych i gimnazjalnych. Może w nich uczestniczyć około 12 dzieci podzielonych na paroosobowe grupy, którymi opiekuje się instruktor. Warsztaty trwają około 4 godzin, obejmują prezentację multimedialną na temat technologii produkcji i form naczyń glinianych w kulturze kurhanów zachodniobałtyjskich, naukę przygotowania gliny i kruszywa do wylepiania, oraz część praktyczną, w której dzieci pod opieką instruktorów przygotowują samodzielnie małe naczynia (kubki, czarki) według wzorów historycznych.

Zamawiający warsztaty musi zapewnić odpowiednie pomieszczenie, ekran do prezentacji slajdów oraz możliwość ustawienia komputera i rzutnika multimedialnego. Dzieci podczas pracy siedzieć będą na kocach, które albo same muszą przynieść, lub które zapewni szkoła. Samo wylepianie wykonuje się na podkładkach, które przywożą ze sobą instruktorzy. Glinę i pozostałe materiały zapewnia również Towarzystwo Pruthenia.

Koszt warsztatów to około 350 zł w zależności od odległości szkoły od Olsztyna.

Wylepione przez dzieci naczynia pozostają w szkole, lub dzieci zabierają je do domu. Decyduje o tym organizator warsztatów. Naczynia lepione przez instruktorów podczas warsztatów pozostają w szkole. Ze względu na wymogi technologiczne (potrzeba przynajmniej parę dni, żeby naczynia wyschły) warsztaty nie obejmują wypału ceramiki. Instruktorzy zostawią w szkole instrukcję jak taki wypał ceramiki przeprowadzić samodzielnie w ognisku.

Kontakt:
dr Bogdan Radzicki
tel. kom. 601 477 690
e-mail: brad@uwm.edu.pl

Poniżej przedstawiamy “Dzieje Warmii i Mazur. Podręcznik dla młodzieży” pod redakcją dr Izabeli Lewandowskiej. Książka ta, skierowana jest do uczniów klas I — III gimnazjum oraz do uczniów szkół ponadgimnazjalnych jako uzupełnienie z historii regionu. Aby dokładniej przybliżyć wszystkim zawartość książki, poniżej zdjęcia okładki, zamieściliśmy spis treści oraz noty o autorach.

Spis treści

I. PRADZIEJE ZIEM PRUSKICH
1. Epoka kamienia na ziemiach pruskich (XIV tys.–XVII w. p.n.e.)
2. Kultura i osadnictwo południowo-wschodniej strefy nadbałtyckiej w epoce brązu (XVI–VII w. p.n.e.)
3. Zachodni Bałtowie we wczesnej epoce żelaza (VII–I w. p.n.e.)
4. Ziemie pruskie w pierwszym tysiącleciu naszej ery
5. Prusowie w orbicie handlu bałtyckiego
6. Prusy i Prusowie we wczesnym średniowieczu
7. Gospodarka i kultura i Prusów w VII−XIII wieku
Ćwiczenia i zadania
II. ŚREDNIOWIECZE (X–XV wiek)
1. Chrystianizacja Prusów
2. Ekspansja terytorialna Zakonu Krzyżackiego
3. Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim. Bitwa pod Grunwaldem
4. Wojna trzynastoletnia 1454−1466
5. Sytuacja polityczna Warmii i Prus Krzyżackich w latach 1466−1525
6. Organizacja państwa krzyżackiego w Prusach
7. Gospodarka w państwie krzyżackim
8. Kultura średniowieczna na ziemiach pruskich
Ćwiczenia i zadania
III. WARMIA I MAZURY W EPOCE NOWOŻYTNEJ (1525−1772)
1. Sytuacja polityczna Warmii i Prus Książęcych w latach 1525–1657
2. Usamodzielnienie państwa pruskiego
3. Reformacja i reforma Kościoła na Warmii
4. Życie umysłowe epoki odrodzenia
5. Gospodarka czasów nowożytnych
6. Znaczenie Warmii i Mazur w kulturze europejskiej
Ćwiczenia i zadania
IV. PRUSY WSCHODNIE W XIX WIEKU (1772−1914)
1. Warmia w granicach państwa pruskiego
2. W dobie wojen napoleońskich
3. Sytuacja gospodarcza w pierwszej połowie XIX wieku
4. Prusy Wschodnie w dobie polskich powstań narodowych i Wiosny Ludów
5. Gospodarka pruska w drugiej połowie XIX wieku
6. Mieszkańcy Warmii i Mazur w XIX stuleciu
7. Sprawa polska na Warmii
8. Sprawa polska na Mazurach
9. Miasto Olsztyn i jego rola w latach 1772–1914
10. Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków w XIX wieku
Ćwiczenia i zadania
V. PRUSY WSCHODNIE W CZASIE WOJEN I MIĘDZY WOJNAMI
1. I wojna światowa w Prusach Wschodnich
2. Dyskusja nad przyszłością Prus Wschodnich
3. Plebiscyt na Warmii i Mazurach
4. Prusy Wschodnie w okresie międzywojennym
5. Gospodarka Prus Wschodnich w okresie międzywojennym
6. Ruch polski na Warmii i Mazurach w latach 1920–1933
7. Sytuacja Mazurów, Warmiaków i Polaków w latach 1933–1939
8. Działania militarne w Prusach Wschodnich w czasie II wojny światowej
9. Sytuacja wewnętrzna Prus Wschodnich w czasie II wojny światowej
Ćwiczenia i zadania
VI. HISTORIA WARMII I MAZUR PO 1945 ROKU
1. Ludność Warmii i Mazur po zakończeniu działań wojennych
2. Walka o władzę. Referendum 1946 r. i wybory do Sejmu 1947 roku
3. Trudności gospodarcze pierwszych lat powojennych
4. Sytuacja polityczna i gospodarcza Warmii i Mazur w latach 1948–1955
5. „Olsztyńska rewolucja” 1956 roku
6. Województwo olsztyńskie w latach 60-tych i 70-tych XX wieku
7. Narodziny i działalność „Solidarności” w latach 1980–1981
8. Warmia i Mazury w roku 1989
9. Życie kulturalno-oświatowe w województwie olsztyńskim
10. Warmia i Mazury – dzień dzisiejszy

Noty o autorach

Dr Izabela Lewandowska — absolwentka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Przez kilka lat pracowała jako nauczycielka historii i wiedzy o społeczeństwie w III LO oraz II Ekologicznym Liceum Ogólnokształcącym „Aura” w Olsztynie. Obecnie jest adiunktem w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych UWM, gdzie prowadzi zajęcia z dydaktyki historii i regionalistyki. Autorka książek: Scenariusze lekcji historii, t. 1: Starożytność — Odrodzenie, Goleszów 1998, wyd. 2 – 2003; t. 2: Dzieje Nowożytne, Ustroń 2001; Wiek XIX i XX (do roku 1939), Ustroń 2003 (współautorstwo z R. Gieszczyńską), Historyczna świadomość regionalna. Z badań nad młodzieżą licealną Warmii i Mazur, Olsztyn 2003 oraz wielu artykułów naukowych i popularnonaukowych. Wraz z M. Jastrzębską opracowała Wybór źródeł i literatury do dziejów Warmii i Mazur (1806–1920), Olsztyn 2000. Interesuje się historią, kulturą i edukacją regionalną.

Mgr Iwona Gancewska — nauczycielka historii i Wiedzy o Społeczeństwie. Absolwentka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od 1993 r. pracowała w I LO w Mrągowie, a następnie w szkołach prywatnych, katolickich oraz LO 3 w Olsztynie. Członek PTH i Rady Redakcyjnej „Mrągowskich Studiów Humanistycznych”. Egzaminator państwowy z historii. Absolwentka trzech studiów podyplomowych, m.in. z historii na UMK w 1994 r. oraz z Wiedzy o Społeczeństwie na UWM w 2001 r.

Mgr Iwona Jóźwiak — w 1998 r. ukończyła dwa kierunki studiów (historia i administracja) Wydziału Humanistycznego Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie. Od 1999 r. pracuje jako nauczycielka historii w gimnazjum przy Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 3 w Olsztynie. Od początku swojej pracy zawodowej sprawuje opiekę nad praktykami studenckimi w szkole, a także prowadzi zajęcia z dydaktyki historii na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim. Od 2002 r. jest stałym współpracownikiem Centrum Edukacji Nauczycielskiej na UWM. Od 2001 r. jest doktorantką Uniwersytetu Warszawskiego, pisze pracę doktorską z historii oświaty Warmii i Mazur po II wojnie światowej.

Mgr Joanna Ulatowska-Letko — od 1998 r. nauczycielka w Zespole Szkół Ogólno-kształcących nr 5 Mistrzostwa Sportowego im. M. Bublewicza w Olsztynie. Absolwentka historii (Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Olsztynie) i filologii polskiej (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie). Uczy historii i języka polskiego w szkole podstawowej i gimnazjum, prowadzi także zajęcia koła humanistycznego. Egzaminator w zakresie sprawdzianu po szkole podstawowej oraz części humanistycznej egzaminu gimnazjalnego. Uczestniczka wielu kursów i warsztatów, m.in. „Nowa Szkoła”, „Mierzenie osiągnięć ucznia w zreformowanej szkole. Pomiar dydaktyczny”, „Korelacja treści przedmiotowych w bloku humanistycznym”, „Konstruowanie zadań i arkusza egzaminacyjnego. Sprawdzian w szkole podstawowej”. W 2002 otrzymała Nagrodę Prezydenta Miasta Olsztyna. Jej uczniowie startują z powodzeniem w międzyszkolnych konkursach historycznych i literackich.

Dr Jan Gancewski — absolwent Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, mediewista, badacz historii Zakonu Krzyżackiego w Prusach. Adiunkt w Zakładzie Historii Średniowiecza Powszechnego UWM w Olsztynie. Prezes Koła Polskiego Towarzystwa Historycznego w Mrągowie oraz członek Zarządu Oddziału Warmińsko-Mazurskiego PTH w Olsztynie. Redaktor naczelny czasopisma naukowego „Mrągowskie Studia Humanistyczne”, poświęconego historii i literaturze na Mazurach. Członek Towarzystwa Naukowego im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Autor książki Zamki krzyżackie w ziemi chełmińskiej od połowy XIV w. do 1454 r. Studia nad gospodarką, Olsztyn 2001 oraz wielu artykułów naukowych i popularnonaukowych.

Dr Janusz Hochleitner — absolwent Uniwersytetu Gdańskiego, od 1996 r. pracownik Instytutu Historii Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie. Obecnie adiunkt w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych UWM. Mieszkaniec Elbląga, miłośnik Warmii i Powiśla. Autor 10 książek, m.in. Dzwonki w ludowych obiektach kultu religijnego na Warmii, Religijność potrydencka na Warmii, Dzieje życia i kultu św. Wojciecha. Współautor podręcznika historii dla elbląskich szkół — Elbląg nasza mała ojczyzna. Opublikował ponadto 60 artykułów naukowych, przyczynków i recenzji oraz przeszło 140 artykułów popularnonaukowych w prasie polskiej i emigracyjnej. Prowadzi zajęcia ze studentami nt. Warsztaty z historii regionu.

Dr Mirosław J. Hoffmann — absolwent Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, doktor archeologii. Autor książek: Źródła do kultury i osadnictwa południowo-wschodniej strefy nadbałtyckiej w I tys. p.n.e., Olsztyn 1999; Kultura i osadnictwo południowo-wschodniej strefy nadbałtryckiej w I tys. p.n.e., Olsztyn 2000 oraz wielu artykułów naukowych i popularnonaukowych. Prowadził badania wykopaliskowe głównie na stanowiskach epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na obszarze pn.-wsch. Polski, Pomorza i ziemi chełmińskiej. Konsultował badania archeologiczne prowadzone na Warmii i Mazurach i w Obwodzie Kaliningradzkim. W ramach wykopalisk organizował dla młodzieży szkolnej — polskiej i niemieckiej — obozy archeologiczne. Pracuje w Muzeum Warmii i Mazur, gdzie kilkakrotnie prowadził lekcje muzealne z zakresu prehistorii oraz w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych UWM w Olsztynie. Prezes Towarzystwa Miłośników Prusów „Pruthenia”, w ramach którego corocznie organizowane są ponadregionalne konkursy pt. „Prusowie — dawni sąsiedzi Słowian”.

Dr Paweł Letko — od 1996 r. pracownik Instytutu Historii Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie. Obecnie adiunkt w Katedrze Historii Najnowszej Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych UWM. Współautor Słownika wiedzy o społeczeństwie (WSiP, Warszawa 2000), autor artykułów z historii XX wieku. Pracę doktorską nt. „Działalność międzynarodowa polskich organizacji kombatanckich w okresie międzywojennym” obronił w 2000 r. na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Interesuje się historią gospodarczą oraz historią doktryn politycznych i prawnych. Obecnie prowadzi badania z historii Warmii i Mazur po 1945 r.

Warsztaty z historii i kultury regionalnej dla nauczycieli i pracowników kultury.

Idea

Obowiązek realizacji ścieżki regionalnej nakłada na dyrekcję szkoły i nauczycieli spory wysiłek merytoryczno-organizacyjny. Co prawda na rynku księgarskim ukazuje się coraz więcej pozycji naukowych i popularnonaukowych poświęconych dziejom i kulturze Warmii i Mazur, jednak ich praktyczne wykorzystanie przez nauczycieli jest raczej znikome. Z czego to wynika? Po pierwsze z braku pieniędzy na kupowanie coraz to nowych publikacji, po drugie z braku czasu na ich gruntowne przestudiowanie i czasu na realizację w toku normalnych, tradycyjnych lekcji, po trzecie wreszcie z braku pomysłów na interesujące, barwne, ale zarazem fachowe prezentowanie treści regionalnych, a także pomysłów na emocjonalne zaangażowanie uczniów w zdobywanie wiedzy i umiejętności regionalnych. Wciąż mamy niedosyt odpowiednich materiałów dydaktycznych, a przygotowanie nauczycieli do prowadzenia takich zajęć stoi na niskim poziomie.

Tematyka regionalna jest obecnie bardzo istotna również w działaniach kulturalnych i oświatowych samorządów lokalnych. Bez znajomości i rozumienia własnej lokalnej przeszłości niemożliwe jest działanie na jej korzyść także współcześnie.

W związku z tym Stowarzyszenie Miłośników Historii i Kultury Prusów „Pruthenia” wychodzi z inicjatywą przeprowadzenia dwudniowych warsztatów dla nauczycieli i pracowników kulturalnych społeczności lokalnych na terenie dawnych ziem pruskich obejmujących współczesny obszar Warmii i Mazur.

Każdy z warsztatów dotyczy jednej z czterech grup tematycznych:
1) Prusowie i ich kultura;
2) Państwo Krzyżackie nad Bałtykiem;
3) Prusy Książęce i Reformacja nad Bałtykiem.
4) Królestwo Pruskie – jego kultura i dzieje.

Cele Warsztatów

Każdy z uczestników Warsztatu uzyska kompetencje w zakresie:
• wiedzy historycznej dotyczącej danego okresu;
• wiedzy etnograficznej (etnohistorii obszaru Prus);
• znajomości geografii historycznej ze szczególnym naciskiem na pamiątki historyczne najbliższej okolicy.

Warsztaty obejmują również propozycje dydaktyczne:
• konspekty lekcji, ćwiczeń,
• pomoce naukowe;
• literaturę przedmiotu.

Istnieje możliwość umówienia się na cykl warsztatów obejmujących wszystkie zaproponowane zagadnienia.

Założenia organizacyjne

1. Lokalny Organizator Warsztatów zapewnia: miejsce (sala seminaryjna z ekranem i możliwością podłączenia komputera), nocleg i wyżywienie dla uczestników i wykładowców, jeżeli są konieczne, środki transportu na wycieczkę terenową (ustalana zawsze z Organizatorem Lokalnym dla konkretnego obszaru).
2. Grupa Warsztatowa nie powinna przekraczać 15 osób.
3. Warsztaty trwają 2 dni; obejmują:
• wykłady;
• ćwiczenia warsztatowe;
• zajęcia terenowe (wycieczka, piesza, rowerowa lub samochodowa);
• prezentacje multimedialne lub warsztaty manualne;
4. Szczegółowy plan warsztatów jest ustalany dla poszczególnych tematów w zależności od ich specyfiki, potrzeb i oczekiwań organizatora oraz warunków lokalnych. Plan warsztatu zostanie przedstawiony Organizatorowi Lokalnemu do wglądu. Obejmuje on: wykaz wykładów i wykładowców, szczegóły dotyczące zajęć praktycznych i terenowych.
5. Uczestnicy warsztatu otrzymują komplet materiałów i pomocy dydaktycznych obejmujących problematykę warsztatów (materiały drukowane, CD, mapy, inne pomoce).
6. Uczestników z danego terenu zaprasza i powiadamia Organizator.

Kontakt/ Koordynator projektu
dr Izabela Lewandowska
tel. kom. 607–437-897
e-mail: izabelalew6@wp.pl

Terminarz I Ponadregionalnego Konkursu Aestiorum Gentes
na rok szkolny 2008/2009

1. Zapoznanie uczniów z założeniami Konkursu do dnia 3 października 2008 r.

2. Zakwalifikowanie uczniów do eliminacji I stopnia przez Szkolną Komisję Konkursu do dnia 31 października 2008 r.

3. Zawiadomienie Komitetu Głównego o przystąpieniu do Konkursu do dnia 14 listopada 2008 r.

4. Eliminacje szkolne (międzyszkolne) w dniu 28 listopada 2008 r.

5. Przesłanie protokołów z eliminacji szkolnych (testu i wypowiedzi pisemnej) do Komitetu Głównego do dnia 12 grudnia 2008 r.

6. Powiadomienie uczniów zakwalifikowanych do zawodów centralnych (po analizie porównawczej prac pisemnych i podliczeniu liczby punktów) o miejscu eliminacji do dnia 23 stycznia 2009 r.

7. Zawody II stopnia − eliminacje centralne − w dniu 20 marca 2009 r.

Monografie i prace zbiorowe:

Antoniewicz J., Bałtowie Zachodni w V w. p.n.e., oprac. J. Tyszkiewicz, Olsztyn-Białystok 1979.
Archeologia Bałtyjska. Materiały z konferencji Olsztyn, 24–25 kwietnia 1988 roku, Olsztyn 1991.
Archeologia i prahistoria polska w ostatnim półwieczu, red. M. Kobusiewicz i S. Kurnatowski, Poznań 2000, s. 199–206.
Białuński G., Kolonizacja „Wielkiej Puszczy” (do 1568 roku): starostwa piskie, ełckie, straduńskie, zelkowskie i węgoborskie (węgorzewskie), Olsztyn 2002.
Białuński G., Osadnictwo regionu Wielkich Jezior Mazurskich od XIV do początku XVIII wieku — starostwo leckie (giżyckie) i ryńskie, Olsztyn 1996.
Białuński G., Problem Galindii w źródłach i historiografii, w: Studia z dziejów plemion pruskich i jaćwieskich, Olsztyn 1999.
Białuński G., Przemiany społeczno-ludnościowe południowo-wschodnich obszarów Prus Krzyżackich i Książęcych (do 1568 roku), Olsztyn 2001.
Białuński G., Ród Prusa Kleca ze szczególnym uwzględnieniem rodziny von Pleilsdorfów-Pilewskich, Malbork 2006.
Białuński G., Studia z dziejów plemion pruskich i jaćwieskich, Olsztyn 1999.
Biskup M., Labuda G., Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach. Gospodarka – społeczeństwo – państwo – ideologia, Gdańsk 1986.
Ceramika zachodniobałtyjska od wczesnej epoki żelaza do początku ery nowożytnej, Białystok 1998.
Gładysz M., Zapomniani Krzyżowcy. Polska wobec ruchu krucjatowego w XII-XIII wieku, Warszawa 2002.
Górski K., Państwo krzyżackie w Prusach, Gdańsk-Bydgoszcz 1946.
Górski K., Zakon krzyżacki a powstanie państwa pruskiego, Wrocław 1977.
Hoffmann M. J., Źródła do kultury i osadnictwa południowo-wschodniej strefy nadbałtyckiej w I tysiącleciu p.n.e., Olsztyn 1999.
Jankuhn H., Wprowadzenie do archeologii osadnictwa, Warszawa 1983.
Jażdżewski K., Pradzieje Europy Środkowej, Wrocław 1981.
Kondracki J., Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1988.
Kondracki J., Polska Północno-Wschodnia, Warszawa 1972.
Kosman M., Drogi zaniku pogaństwa u Bałtów, Wrocław 1976.
Kosman M., Zmierzch Perkuna, czyli ostatni poganie nad Bałtykiem, Warszawa 1981.
Kowalczyk E., Dzieje granicy mazowiecko-krzyżackiej (między Drwęcą a Pisą), Warszawa 2003.
Kultura pomorska i kultura grobów kloszowych. Razem czy osobno?, Warszawa 1995.
Labuda G., Święty Wojciech. Biskup – męczennik, patron Polski, Czech i Węgier, Wrocław 2000.
Łowmiański H., Prusy – Litwa – Krzyżacy, Warszawa 1989.
Nalepa J., Jaćwięgowie – nazwa i lokalizacja, Białystok 1964.
Nowakowski W., Od Galindai do Galinditae. Z badań nad pradziejami bałtyjskiego ludu z Pojezierza Mazurskiego, Warszawa 1995.
Okulicz J., Pradzieje ziem pruskich od późnego paleolitu do VII w. n.e., Wrocław 1973.
Okulicz Ł., Kultura kurhanów zachodniobałtyjskich we wczesnej epoce żelaza, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970.
Okulicz-Kozaryn Ł., Dzieje Prusów, Wrocław 1996.
Okulicz-Kozaryn Ł., Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIII w.), Warszawa 1983.
Ostoja-Zagórski J., Przemiany osadnicze, demograficzne i gospodarcze w okresie halsztackim na Pomorzu, Wrocław 1982.
Piwarski K., Dzieje Prus Wschodnich w czasach nowożytnych, Gdańsk-Bydgoszcz 1946.
Pollakówna M., Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim, Poznań 1953.
Prahistoria ziem polskich, T. 2: Neolit, red. W. Hensel, Wrocław 1979.
Prahistoria ziem polskich, T. 3: Wczesna epoka brązu, red. W. Hensel, Wrocław 1978.
Prahistoria ziem polskich, T. 4: Od środkowej epoki brązu do środkowego okresu lateńskiego, red. W. Hensel, Wrocław 1979.
Prahistoria ziem polskich, T. 5: Późny okres lateński i okres rzymski, red. W. Hensel, Wrocław 1981.
Problemy kultury pomorskiej, red. T. Malinowski, Koszalin 1979.
Przewoźna K., Struktura i rozwój zasiedlenia południowo-wschodniej strefy nadbałtyckiej u schyłku starożytności, Warszawa-Poznań 1974.
Starnawska M., Między Jerozolimą a Łukowem. Zakony krzyżowe na ziemiach polskich w średniowieczu, Warszawa 1999.
Stasiak J., Badania nad starożytnym krajobrazem Pojezierza Suwalskiego w rejonie Szwajcarii, Białystok 1965.
Stasiak J., Holocen Polski północno-wschodniej, Warszawa 1971.
Szkice prahistoryczne. Źródła-Metody-Interpretacje, Toruń 1999.
Węgrzynowicz T., Szczątki zwierzęce jako wyraz wierzeń w czasach ciałopalenia zwłok, Warszawa 1982.
Wiliński K., Walki polsko-pruskie w X-XIII w., Łódź 1984.
Woźniak Z., Osadnictwo celtyckie w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970.
Woźniak Z., Wschodnie pogranicze kultury lateńskiej, Wrocław 1974.
Ziemie polskie we wczesnej epoce żelaza i ich powiązania z innymi terenami, Rzeszów 1992.

Artykuły:

Alexandrowicz S., Działania wojenne w XI—XIII wiekach, w: Z dziejów wojskowych ziem północno-wschodnich Polski, cz. 1, red. Z. Kosztyła, Białystok 1986.
Antoniewicz J., Osiedla obronne okresu wczesnożelaznego w Prusach, „Światowit” 1964, t. 25.
Antoniewicz J., Zagadnienie genezy pochówków ciałopalnych na Warmii i Mazurach, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1964, nr 1.
Antoniewicz J., Zagadnienie wczesnożelaznych osiedli obronnych na wschód od dolnej Wisły i w dorzeczu Pregoły, „Wiadomości Archeologiczne” 1954, t. 20.
Białuński G., „Norge” — pruskie czy słowiańskie narzędzie orne?, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2001, nr 1.
Białuński G., Prusowie – lud zaginiony, w: Życie codzienne na dawnych ziemiach pruskich, Olsztyn 2001.
Białuński G., Ród Wajsylewiców. Fragment z dziejów pruskiej emigracji, „Pruthenia” 2006, t. 2.
Białuński G., Stan badań historycznych nad dziejami Prusów po 1945 roku, „Pruthenia” 2006, t. 1.
Długokęcki W., Uwagi o genezie i rozwoju wczesnośredniowiecznych Prus do początków XIII wieku, „Pruthenia” 2006, t. 2.
Dobrosielska A., Elbląska rodzina Zamehl – przyczynek do trwania pruskiej tożsamości, „Pruthenia” 2006, t. 2.
Grążawski K., Z najnowszych badań pogranicza słowiańsko-pruskiego w rejonie lubawsko-iławskim, „Pruthenia” 2006, t. 2.
Hoffmann M. J., Człowiek a środowisko na Mazurach Wschodnich w I tys. p.n.e., w: Życie codzienne na dawnych ziemiach pruskich. Człowiek a środowisko, Olsztyn 1999.
Hoffmann M. J., Felix Ernst Peiser — archeolog i orientalista, „Borussia” 1992, z. 5.
Hoffmann M. J., Georg Bujack — prehistoryk, mediewista i nauczyciel, „Borussia” 1992, z. 3–4.
Hoffmann M. J., Herbert Alfred Wilhelm Jankuhn (1905–1990), „Studia Angerburgica“ 1999, t. 4.
Hoffmann M. J., Johannes Wilhelm Heydeck — prehistoryk i artysta malarz, „Borussia” 1993, z. 6.
Hoffmann M. J., Osadnictwo dorzecza środkowej Łyny w I tysiącleciu p.n.e., „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2000, nr 2.
Hoffmann M. J., Otto Tischler — w stulecie śmierci, „Pomorania Antiqua” 1993, t. 15.
Hoffmann M. J., Początki stabilizacji osadnictwa ziem pruskich w świetle analizy zasiedlenia Półwyspu Sambijskiego, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1998, nr 1.
Hoffmann M. J., Pogańskie miejsca kultu na ziemiach pruskich, „Masovia” 1999, t. 2.
Hoffmann M. J., Theodor Josef Blell, „Borussia” 1993, z. 7.
Hoffmann M. J., Zapomniane materiały archiwalne do historii badań obrządku pogrzebowego w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza na Półwyspie Sambijskim, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1990, nr 1–4.
Hoffmann M. J., Ziemia szczycieńska w pradziejach i wczesnym średniowieczu, „Rocznik Mazurski” 1997, t. 2.
Jaskanis J., Cmentarzyska kultury zachodniobałtyjskiej z okresu rzymskiego. Materiały do badań nad obrządkiem pogrzebowym, „Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne” 1977, t. 4.
Karczewska A., Karczewski M., Grodzisko „Święta Góra” w Staświnach w krainie Wielkich Jezior Mazurskich. Archeologia archiwalna i nowa, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” nr 2, 2007.
Klimek R., Wały podłużne w Nerwiku, gmina Purda, województwo warmińsko-mazurskie, „Pruthenia” 2006, t. 1.
Kosman M., Zanik pogaństwa w Prusach, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1976, nr 1.
Lewandowska I., Problematyka Prusów w badaniach Instytutu Mazurskiego w Olsztynie w pierwszych latach powojennych, „Pruthenia” 2006, t. 1.
Lewandowska I., Wkład Jerzego Antoniewicza w organizowanie polskiej archeologii i nauki na Warmii i Mazurach po II wojnie światowej, w: Życie codzienne na dawnych ziemiach pruskich, cz. IX: Krzewienie wiedzy, Olsztyn 2005.
Łapo J. M., Budownictwo obronne na ziemiach pruskich w pradziejach i we wczesnym średniowieczu, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1998, nr 2.
Łapo J. M., Co właściwie wiemy o pruskich babach kamiennych?, „Pruthenia” 2006, t. 2.
Łapo J. M., Grodziska gminy Węgorzewo, „Studia Angerburgica” 1996, t. 1.
Łapo J. M., O Karlu Stadie, Gnuśnej Dziewczynie i nocy świętojańskiej. W poszukiwaniu śladów dawnych Prusów, „Masovia” 2003, t. 6.
Łapo J. M., Ossowski W., Weryfikacyjne badania osiedli nawodnych na Wschodnich Mazurach, przeprowadzone jesienią 1993 roku i wiosną 1994 roku, „Światowit” 2000, t. 2.
Łowmiański H., Pogranicze słowiańsko-jaćwieskie, „Acta Baltico-Slavica” 1966, t. 3.
Łowmiański H., Stan badań nad dziejami dawnych Prusów, „Komunikat Działu Informacji Naukowej Instytut Mazurski w Olsztynie” 1947, nr 7–8.
Madela K., Jak Prusowie wytwarzali zimno?, „Pruthenia” 2006, t. 1.
Maisel W., Prawo karne Prusów na tle porównawczym, w: Słowianie w dziejach Europy. Studia historyczne ku uczczeniu 75 rocznicy urodzin i 50-lecia pracy naukowej Profesora Henryka Łowmiańskiego, Poznań 1974.
Manteuffel T., Próba stworzenia cysterskiego państwa biskupiego w Prusach, „Zapiski Towarzystwa Naukowego” Toruń 1952, nr 18.
Nowakowski W., Korzenie Prusów. Stan i możliwości badań nad dziejami plemion bałtyjskich w starożytności i początkach średniowiecza, „Pruthenia” 2006, t. 1.
Nowakowski W., Pozarzycka A., Terenowe badania weryfikacyjne cmentarzysk kurhanowych w powiecie braniewskim w 1970 r., „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1970, nr 4.
Okulicz J., Jagodziński M., Dotychczasowe wyniki zdjęcia archeologicznego województwa elbląskiego oraz wnioski badawcze i konserwatorskie z nich płynące, w: Badania archeologiczne w woj. elbląskim w latach 1980–83, Malbork 1987.
Okulicz J., Szurpiły − zespół śladów osadnictwa z czasów od III w. p.n.e. do XIII w. n.e., w: Przewodnik LXIV Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego na Ziemi Suwalskiej, Warszawa 1993.
Okulicz Ł., Bałtowie we wczesnej epoce żelaza, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1970, nr 1.
Okulicz Ł., Cmentarzyska kurhanowe z wczesnej epoki żelaza w miejscowości Gródki, pow. Działdowo i Kęsocha, pow. Przasnysz, „Sprawozdania Archeologiczne” 1963, t. 15.
Okulicz Ł., Cmentarzysko kurhanowe w miejscowości Gródki, pow. Działdowo, „Rocznik Olsztyński” 1960, t. 3.
Okulicz Ł., Cmentarzysko kurhanowe w miejscowości Kęsocha, pow. Przasnysz, „Światowit” 1972, t. XXXIII.
Okulicz Ł., Cmentarzysko kurhanowe z wczesnej epoki żelaza w miejscowości Łączyno Stare, pow. Przasnysz, „Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne” 1971, t. I.
Okulicz Ł., Kształtowanie się osadnictwa Mazur Wschodnich i Suwalszczyzny we wczesnej epoce żelaza, „Rocznik Białostocki“ 1981, t. 14.
Okulicz Ł., Kurhan z wczesnej epoki żelaza w miejscowości Biesowo, gm. Biskupiec, „Rocznik Olsztyński” 1981, t. 12–13.
Okulicz Ł., Osadnictwo strefy wschodniobałtyjskiej w I tysiącleciu przed naszą erą, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976.
Okulicz Ł., Prace wykopaliskowe prowadzone we wsi Gródki, pow. Działdowo, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1962, nr 4.
Okulicz Ł., Sprawozdanie z badań cmentarzyska z wczesnej epoki żelaza w Rembielinie, powiat przasnyski, „Rocznik Olsztyński” 1975, t. 11.
Okulicz Ł., Sprawozdanie z badań sondażowych na grodziskach w Krajewie Wielkim i Tańsku-Przedborach, pow. Przasnysz, „Sprawozdania Archeologiczne” 1968, t. 19.
Okulicz Ł., Sprawozdanie z weryfikacji stanowisk archeologicznych we wschodniej części Mazur w 1971 r., „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1972, nr 1.
Okulicz Ł., Uwagi o etnogenezie zachodniego odłamu Bałtów, „Archeologia Polski” 1969, t. 14.
Okulicz Ł., Uwagi o procesie kształtowania się kultury kurhanów zachodniobałtyjskich we wczesnej epoce żelaza, „Archeologia Polski” 1966, t. 11.
Okulicz-Kozaryn Ł., Okulicz-Kozaryn J., Wyprawa świętego Wojciecha do Prus. Realia archeologiczne i perspektywy badawcze, „Barbaricum” 1994, t. 3.
Palmaitis L., Lingwistyczne podstawy odtworzenia języka pruskiego, „Pruthenia” 2006, t. 2.
Powierski J. Książęta polscy i Zakon Krzyżacki a problem bałtyjski w okresie od schyłku 1258 do połowy 1260 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1979, nr 4.
Powierski J., Najdawniejsze nazwy etniczne z terenu Prus i niektórych obszarów sąsiednich, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1965, nr 2.
Powierski J., Polityka bałtyjska książąt polskich w połowie XIII wieku (Koncesje Innocentego IV), „Kwartalnik Historyczny” 1980, nr 2.
Powierski J., Prusowie, Mazowsze i sprowadzenie Krzyżaków do Polski, t. 1, Malbork 2001; t. 2, Malbork 2003.
Powierski J., Prussica. Artykuły wybrane z lat 1965–1995, t. 2, Malbork 2005.
Powierski J., Sprawa Prus i Jaćwieży w polityce Zakonu Krzyżackiego i książąt polskich w okresie po ugodzie włocławskiej z 4 sierpnia 1257 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1979, nr 3.
Powierski J., Stosunki polsko-pruskie do 1230 r. ze szczególnym uwzględnieniem roli Pomorza Gdańskiego, Toruń 1968.
Powierski J., Wybuch II powstania pruskiego a stosunki między Zakonem Krzyżackim i książętami polskimi (1260–1261), „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1980, nr 3.
Pozarzycka-Urbańska A., Zabytki pochodzenia celtyckiego na obszarach zachodniobałtyjskich, „Wiadomości Archeologiczne” 1978, t. 43.
Ralska-Jasiewiczowa M., Osady denne Jeziora Mikołajskiego na Pojezierzu Mazurskim w świetle badań paleobotanicznych, „Acta Paleobotanica” 1966, vol. VII, nr 2.
Rosen-Przeworska J., Zabytki celtyckie na ziemiach polskich, „Światowit” 1948, t. 19.
Sikorski D. A., Uwagi o strukturze społecznej Prusów we wczesnym średniowieczu, „Zapiski Historyczne” 2004, z. 4.
Sikorski D.A., Galla Anonima wiadomości o Prusach. Próba weryfikacji wybranych hipotez, „Kwartalnik Historyczny” 2003, nr 2.
Świderski G., Zmiany przynależności państwowo-administracyjnej zachodniej części Galindii w latach 1253–1374, „Masovia” 2004, t. 7.
Tryk C., Czy Prusowie znali łowy z sokołami przed przybyciem zakonu krzyżackiego?, „Pruthenia” 2006, t. 2.
Waluś A., Cmentarzysko kurhanowe w Piórkowie, woj. elbląskie w świetle prac wykopaliskowych, przeprowadzonych w latach 1984–1987, „Barbaricum” 1992, t. 2.
Waluś A., Kowalewska B., Kurhan I i II z cmentarzyska w Stolnie, gm. Miłakowo, woj. warmińsko-mazurskie, Warszawa 1999.
Waluś A., Kurhan z wczesnej epoki żelaza w miejscowości Tejstymy, gmina Biskupiec, „Rocznik Olsztyński” 1981, t. 12–13.
Waluś A., Sprawozdanie z badań osiedla obronnego w Tarławkach, powiat węgorzewski, „Rocznik Olsztyński” 1975, t. 11.
Węgrzynowicz T., Szczątki zwierzęce z cmentarzysk epoki brązu i początków epoki żelaza na ziemiach polskich, „Wiadomości Archeologiczne” 1973, t. 38.
Włodarski B., Rywalizacja o ziemie pruskie w połowie XIII wieku, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 1956, t. 61, z. 1.
Wyczółkowski M., Nieznane materiały archiwalne do stanowisk archeologicznych w Stawnicy, gm. Korsze (dawne Oberteich, Kr. Rastenburg) z archiwum im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Kętrzynie, „Barbaricum” 1994, t. 3.
Zajączkowski S., Problem Jaćwieży w historiografii, „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 1953, z. 1–4.
Zielińska-Melkowska K., Polskie wyprawy krzyżowe do Prus w drugiej połowie XII i pierwszej połowie XIII wieku na tle idei krucjatowej, w: Rycerstwo Europy środkowo-wschodniej wobec idei krucjat, red. W. Peltz, J. Dudek, Zielona Góra 2002.
Zielińska-Melkowska K., Stosunki polsko-pruskie w X-XIII wieku, w: Europa Środkowa i Wschodnia w polityce Piastów, pod red. K. Zielińskiej-Melkowskiej, Toruń 1997.
Ziemlińska-Odojowa W., Archeologiczne badania ratowniczo-weryfikacyjne w Jarotach, „Olsztyński Biuletyn Konserwatorski” 1988, t. 1.